جنگ فرسایشی/ وقتی زندگی در انتظار پایان بحران متوقف می شود / تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، در تصور عمومی، جنگ با صدای انفجار، حمله نظامی و حضور نیروهای مسلح شناخته می شود اما تجربه روانی جنگ همیشه به لحظه وقوع حمله محدود نیست. گاهی فشار اصلی در فاصله میان حملات، در انتظار خبر بعدی، محدودیت های اقتصادی، نگرانی درباره تأمین نیازهای ضروری و ناتوانی در پیش بینی آینده شکل می گیرد.

در جنگ فرسایشی، انسان ممکن است نه در وضعیت عادی زندگی کند و نه با یک وضعیت اضطراری کوتاه مدت روبرو باشد. بحران ادامه دارد، اما زمان پایان آن معلوم نیست. همین نامشخص بودن زمان پایان، زندگی را به حالتی از تعلیق می برد وضعیتی که در آن تصمیم های مهم به تعویق می افتند و برنامه های بلندمدت جای خود را به مدیریت روزمره می دهند.

درماندگی آموخته شده وقتی تلاش دیگر نتیجه ای ندارد

یکی از مفاهیم مهم برای فهم این تجربه، درماندگی آموخته شده است مفهومی که با پژوهش های مارتین سلیگمن و همکارانش شناخته می شود. این مفهوم به وضعیتی اشاره دارد که فرد پس از مواجهه مکرر با شرایطی خارج از کنترل، ممکن است به این نتیجه برسد که تلاش هایش تغییری در نتیجه ایجاد نمی کند.

در شرایط بحران طولانی، این تجربه می تواند در زندگی روزمره نمود پیدا کند: فرد از برنامه ریزی دست می کشد، پیگیری برخی هدف ها را بی فایده می داند یا برای تصمیم هایی که پیش تر با اطمینان می گرفت، دچار تردید می شود.

برای مثال کسی که بارها برای برنامه ریزی شغلی، تحصیلی یا اقتصادی با مانع و تغییر ناگهانی روبرو شده، ممکن است بتدریج از تصمیم گیری درباره آینده فاصله بگیرد. با این حال، باید یک تمایز مهم را حفظ کرد: هر نوع انفعال در شرایط جنگی نشانه درماندگی روانشناختی نیست. گاهی موانع واقعی و محدودیت منابع، امکان اقدام را از انسان می گیرند. نمی توان از فرد انتظار داشت با تغییر نگرش، محاصره یا تهدید نظامی را برطرف کند.

استرس مداوم ذهنی 

در بحران کوتاه مدت، فرد ممکن است پس از عبور از خطر فرصت بازیابی پیدا کند اما در تهدید طولانی، آماده باش روانی می تواند ادامه یابد. نگرانی درباره امنیت خانواده، دسترسی به دارو، درآمد، سوخت، ارتباطات و آینده، منابع ذهنی و عاطفی فرد را بطور مداوم درگیر می کند.

در ادبیات علمی، مفهوم استرس آسیب زای مداوم برای بررسی شرایطی به کار می رود که تهدید فقط خاطره یک رویداد گذشته نیست، بلکه فرد همچنان در معرض خطر یا احتمال تکرار آن قرار دارد بنابراین تجربه روانی جنگ با یک حادثه پایان یافته تفاوت دارد زیرا فرد نمی تواند به سادگی خطر را پشت سر گذاشته تلقی کند.

مرور پژوهش های مربوط به فشار روانی ناشی از جنگ طولانی در اوکراین نیز نشان می دهد تهدید مستمر می تواند با اختلال در کارکردهای مرتبط با برنامه ریزی، حافظه کاری و انعطاف پذیری شناختی همراه باشد. این یافته ها به معنای یکسان بودن تجربه همه مردم یا ابتلای قطعی آنان به اختلال روانی نیست بلکه نشان می دهد ادامه تهدید می تواند هزینه روانی و شناختی قابل توجهی داشته باشد.

تعلیق زندگی وقتی آینده به فرداهای نامعلوم محدود می شود

یکی از پیامدهای کمتر دیده شده جنگ فرسایشی، کوچک شدن افق زمانی زندگی است. انسان برای ادامه زندگی به تصور آینده نیاز دارد باید بتواند برای تحصیل، ازدواج، شغل، سفر، خرید خانه یا حتی یک برنامه خانوادگی تصمیم بگیرد.

اما وقتی شرایط دائماً تغییر می کند، فرد ممکن است از خود بپرسد آیا اصلاً می توان برای ماه آینده برنامه ریخت؟ آیا تصمیم امروز در هفته بعد اعتبار دارد؟ آیا هزینه ای که اکنون می کنم، در شرایط تازه قابل مدیریت خواهد بود؟

در نتیجه، آینده از یک فضای قابل برنامه ریزی به مجموعه ای از احتمال های نامطمئن تبدیل می شود. ممکن است فرد بجای دنبال کردن اهداف بلندمدت، تمام انرژی خود را صرف عبور از روز جاری کند. این تغییر لزوماً به معنای ناامیدی کامل نیست گاهی راهبردی برای سازگاری با شرایط دشوار است اما اگر طولانی شود، می تواند فرصت رشد، یادگیری، تجربه و تصمیم گیری را محدود کند.

محاصره فقط محدودیت کالا نیست محدودیت انتخاب هم هست

در شرایط محاصره، کمبود منابع می تواند معنایی فراتر از دشواری اقتصادی پیدا کند. وقتی فرد برای تهیه دارو، تأمین غذا، حفظ شغل یا مراقبت از اعضای خانواده با موانع مکرر مواجه می شود، احساس استقلال و توان اثرگذاری او نیز ممکن است تحت فشار قرار گیرد.

بر اساس نظریه حفظ منابع  انسان برای حفظ منابع ارزشمند خود، از جمله امنیت، درآمد، سلامت، روابط و حمایت اجتماعی تلاش می کند. از دست رفتن یک منبع می تواند فرد را در معرض از دست دادن منابع دیگر قرار دهد برای مثال، کاهش درآمد ممکن است دسترسی به درمان را دشوار کند و نگرانی درمانی نیز فشار روانی خانواده را افزایش دهد.

به همین دلیل، محاصره و فشار طولانی را نباید صرفاً به یک مسئله اقتصادی تقلیل داد. زنجیره ای از محدودیت ها می تواند توان فرد برای حفظ زندگی معمول را کاهش دهد.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

در تحلیل جنگ، معمولاً تعداد حملات، خسارت های نظامی، محدودیت های اقتصادی و تحولات دیپلماتیک بیشتر دیده می شوند اما زندگی روانی مردمی که باید در میان این تحولات به کار، تحصیل، مراقبت از خانواده و تصمیم گیری ادامه دهند، کمتر به چشم می آید.

خطر مهم این است که زندگی در وضعیت غیرعادی بتدریج عادی تلقی شود گویی انسان باید برای مدت نامعلوم، خواسته ها، برنامه ها و نیازهای خود را متوقف کند. سازگاری با بحران ضروری است، اما نباید آن را با بی هزینه بودن بحران اشتباه گرفت.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

در شرایط تهدید طولانی، اطلاع رسانی دقیق و منظم خود بخشی از حمایت روانی و اجتماعی است. پیام های متناقض، وعده های بدون زمانبندی و پنهان ماندن اطلاعات ضروری می توانند احساس بی اختیاری را تشدید کنند.

دسترسی پایدار به دارو، غذا، خدمات درمانی، حمایت از خانواده های آسیب پذیر و حفظ امکان فعالیت اقتصادی و آموزشی باید در کنار اقدامات امنیتی مورد توجه قرار گیرد. همچنین لازم است خدمات حمایت روانی برای افراد در معرض فشار طولانی، خانواده های آسیب دیده و گروه های شغلی و اجتماعی آسیب پذیر فراهم باشد.

راهکار برای مردم بازگرداندن اختیار به بخش های کوچک زندگی

در شرایطی که فرد نمی تواند بر تحولات کلان اثر بگذارد، بهتر است میان امور خارج از کنترل و حوزه های محدودی که هنوز امکان تصمیم گیری در آنها وجود دارد، تفاوت بگذارد. حفظ برنامه روزانه، تقسیم مسئولیت های خانوادگی، ارتباط با افراد قابل اعتماد، محدود کردن پیگیری مداوم اخبار و ادامه فعالیت های معنادار می تواند به حفظ احساس عاملیت کمک کند.

این توصیه ها به معنای نادیده گرفتن خطر یا پذیرفتن مسئولیت بحران از سوی مردم نیست. هدف آن است که فشار بیرونی، تمام قلمرو زندگی فرد را تصرف نکند. اگر بی خوابی شدید، اضطراب مداوم، ناامیدی یا اختلال جدی در عملکرد روزانه ادامه پیدا کند، دریافت کمک تخصصی اهمیت دارد.

تلنگر روانشناختی

جنگ فقط زمانی زندگی را متوقف نمی کند که صدای انفجار شنیده می شود گاهی وقتی انسان دیگر جرات نمی کند برای فردای خود برنامه ای داشته باشد، بخشی از زندگی پیشاپیش به حالت تعلیق درآمده است.