مرگ آبتین شریفی، رتبه ۱۴۰۰ کنکور/ وقتی رتبه کنکور از جان یک نوجوان مهمتر می شود؟/ تحلیل روانشناسی اخبار ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، آبتین شریفی، جوانی از شهرستان ممسنی استان فارس و از داوطلبان کنکور تجربی سال ۱۴۰۵، درگذشته است. گزارش های منتشرشده از کسب رتبه ۱۴۰۰ در آزمون و وقوع این اتفاق در نزدیکی زمان اعلام نتایج خبر داده اند. در برخی منابع، علت درگذشت ایست قلبی عنوان شده است.

با این حال، هیچ سند تاییدشده ای در گزارش های بررسی شده وجود ندارد که فشار روانی کنکور را علت مرگ او معرفی کند. پیوند دادن مستقیم این حادثه با استرس آزمون، بدون شواهد پزشکی، نادرست است. اهمیت روانشناختی خبر در موضوع دیگری نهفته است: شیوه مواجهه جامعه با مرگ یک جوان و معنایی که به موفقیت تحصیلی او می دهد.

چرا نخستین چیزی که از یک جوان می گوییم، رتبه اوست؟

لئون فستینگر، روانشناس اجتماعی و نظریه پرداز مقایسه اجتماعی، نشان داده است که انسان ها برای ارزیابی توانایی ها و موقعیت خود، اغلب به مقایسه با دیگران روی می آورند.

در فضای رقابتی کنکور، رتبه به شاخصی بسیار پررنگ تبدیل می شود. این شاخص می تواند برای انتخاب رشته مفید باشد، اما خطر زمانی آغاز می شود که جای ارزش انسانی فرد را بگیرد.

وقتی جوانی فقط با عدد رتبه معرفی می شود، بخش های مهم دیگری از هویت او در حاشیه قرار می گیرد؛ علاقه ها، روابط، تجربه ها و ویژگی هایی که هیچ آزمونی اندازه نمی گیرد. این مسئله به معنای بی اهمیت بودن تلاش تحصیلی نیست، بلکه یادآور محدودیت آن در تعریف انسان است.

وقتی دوست داشتنی بودن به نتیجه وابسته می شود

کارل راجرز، روانشناس آمریکایی و از چهره های روانشناسی انسان گرا، بر اهمیت پذیرش و توجه مثبت نامشروط در روابط انسانی تاکید داشت. در بعضی خانواده ها، ممکن است نوجوان احساس کند میزان تحسین یا توجهی که دریافت می کند به نمره و رتبه وابسته است. چنین تجربه ای می تواند ارزشمندی شخصی را به عملکرد گره بزند.

البته این الگو را نمی توان به خانواده آبتین شریفی نسبت داد اطلاعات معتبری درباره روابط خانوادگی او در اختیار نداریم. موضوع، یک هشدار عمومی است: فرزند باید بداند موفقیتش ارزشمند است، اما ارزش وجودی او با نتیجه آزمون بالا و پایین نمی شود.

چرا مرگ پیش از تحقق یک رویا اینقدر تکان دهنده است؟

انسان معمولا زندگی را به شکل داستانی پیوسته تصور می کند تلاش، انتظار، نتیجه و آغاز مرحله بعد. وقتی این مسیر ناگهان قطع می شود، ذهن با چیزی روبرو می شود که پایان مورد انتظار داستان را ندارد.

رابرت نیمایر، روانشناس بالینی و پژوهشگر سوگ و معنا سازی، در آثار خود به تلاش بازماندگان برای بازسازی معنا پس از فقدان پرداخته است. در چنین موقعیت هایی، مردم ممکن است بیش از خود رویداد، به آینده ای فکر کنند که دیگر فرصت تحقق نیافته است. این واکنش می تواند اندوه را تشدید کند، به ویژه وقتی فرد در آغاز جوانی بوده باشد اما نباید از این احساس عمومی برای ساختن روایت های خیالی درباره آرزوها یا وضعیت روانی فرد درگذشته استفاده کرد.

وقتی سوگ به ابزار فشار تبدیل می شود

بازنشر خبر مرگ یک داوطلب کنکور ممکن است با نیت همدردی انجام شود، اما نحوه روایت اهمیت زیادی دارد. اگر رسانه ها بدون سند، استرس تحصیلی را علت مرگ معرفی کنند، هم درباره یک پرونده پزشکی ادعای اثبات نشده مطرح کرده اند و هم ممکن است نگرانی خانواده های دیگر را افزایش دهند.

از سوی دیگر، تبدیل کردن این اتفاق به داستانی صرفا درباره رتبه برتر می تواند ناخواسته این پیام را منتقل کند که مرگ دانش آموزان موفق، به دلیل رتبه آنان اهمیت بیشتری دارد.  کرامت انسانی نباید تابع جایگاه آموزشی، اقتصادی یا اجتماعی باشد.

آیا فشار کنکور واقعا می تواند سلامت روان را تحت تاثیر قرار دهد؟

پژوهش های روانشناسی نشان داده اند فشار تحصیلی شدید در برخی نوجوانان با اضطراب، اختلال خواب و فرسودگی ارتباط دارد اما وجود این رابطه کلی، اجازه نمی دهد درباره علت مرگ یک فرد مشخص نتیجه گیری کنیم. تشخیص عوامل پزشکی نیازمند بررسی تخصصی است.

نکته مهم تر برای خانواده ها آن است نشانه های فرسودگی تحصیلی را مستقل از نتیجه آزمون جدی بگیرند و موفقیت را تنها معیار حال خوب فرزند ندانند.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

زیرا این خبر فرصتی است برای پرسیدن یک سوال فرهنگی: آیا ما نوجوانان را به عنوان انسان هایی با نیازهای عاطفی می بینیم یا پروژه هایی که باید به نتیجه برسند؟ احترام به تلاش علمی ضروری است، اما سلامت روان و کیفیت رابطه خانوادگی نباید در سایه رتبه قرار بگیرد.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

مدارس و نهادهای آموزشی باید خدمات مشاوره ای قابل دسترس و آموزش مدیریت فشار تحصیلی را جدی بگیرند. همچنین رسانه ها لازم است هنگام انتشار اخبار درگذشت جوانان، از نسبت دادن علت های پزشکی یا روانی تاییدنشده پرهیز کنند و حریم خانواده ها را محترم بشمارند.

راهکار برای خانواده ها

به فرزندان خود نشان دهید گفت و گوهای خانوادگی فقط درباره درس و آزمون نیست. درباره دوستی ها، علاقه ها، خستگی ها و نگرانی های آنان نیز سوال کنید.  اگر نوجوان از فشار تحصیلی رنج می برد، شنیدن بدون قضاوت و دریافت کمک تخصصی در صورت نیاز، مهمتر از مقایسه او با دیگران است.

تلنگر روانشناختی

رتبه کنکور می تواند نشان دهد یک جوان در آزمونی مشخص چه عملکردی داشته است؛ اما هرگز نمی تواند بگوید زندگی او چقدر ارزش داشته است. احترام واقعی به یاد آبتین شریفی این است که یاد بگیریم انسان ها را پیش از موفقیت هایشان ببینیم.