بهکیش: برخی پتروشیمی‌ها به زودی مجبور به توقف کامل تولید می‌شوند | سیل بیکاری، تبعات اجتماعی هشداردهنده‌ای دارد

طرح «دروازه آهنین» با هدف محدودسازی مسیرهای زمینی تجارت ایران، نگرانی‌هایی درباره آینده مبادلات خارجی کشور ایجاد کرده است. اما این طرح تا چه اندازه می‌تواند تجارت ایران را مختل کند؟ آیا با انسداد مسیرهای تجاری مواجه خواهیم شد یا افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و لجستیک، شکل تازه‌ای از فشار اقتصادی بر ایران خواهد بود؟

این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که بخش قابل توجهی از صنایع کشور برای تأمین مواد اولیه و قطعات به واردات وابسته‌اند و بخشی دیگر نیز برای ادامه فعالیت به امکان صادرات محصولات خود نیاز دارند. در نتیجه، اختلال هم‌زمان در مسیرهای واردات و صادرات می‌تواند فراتر از کاهش مبادلات تجاری، به زنجیره تولید، تأمین کالاهای اساسی، اشتغال و سطح عمومی قیمت‌ها سرایت کند.

به گزارش اقتصادنیوز، در همین رابطه، دکتر محمدمهدی بهکیش، اقتصاددان به تشریح پیامدهای محدودیت مسیرهای زمینی، وضعیت تجارت با کشورهای همسایه و خطر توقف فعالیت صنایع در صورت تداوم این شرایط پرداخته است.

این اقتصاددان در ابتدا در پاسخ به این پرسش که «آمریکا از تشکیل نیروی ویژه «دروازه آهنین» با هدف مختل کردن مسیرهای زمینی ایران خبر داده است. از منظر اقتصادی و تجاری، این اقدام چه تفاوتی با تحریم‌های قبلی و محدودیت‌های دریایی دارد و چه بخش‌هایی از تجارت خارجی ایران را هدف قرار می‌دهد؟» گفت: هر اندازه دایره ورود و خروج کالا سخت‌تر شود، به همان میزان تبعات منفی بیشتری برای اقتصاد به همراه خواهد داشت. به نظر می‌رسد آمریکایی‌ها در این زمینه بسیار فعال هستند و به‌طور مرتب با کشورهای همسایه در حال گفتگو هستند تا آن‌ها را قانع کنند راه‌های ورود و خروج کالا با ایران را مسدود کنند و تا حدودی نیز در این مسیر موفق شده‌اند. البته همسایگان ایران نه صرفاً به خاطر ایران، بلکه به دلیل منافع و تجارت خودشان، تمایل چندانی به مسدودسازی این مسیرها ندارند.

اثر مسدود شدن مرزهای ایران بر تجارت و صنعت ترکیه و عراق

او گفت: ترکیه تجارت قابل توجهی با ایران دارد و رفت‌وآمد ایرانی‌ها همواره موجب رونق اقتصادی ترکیه بوده است، تا جایی که شاید بتوان گفت تحریم‌های ایران طی چهل سال گذشته یکی از عوامل بسیار مهم رشد و توسعه ترکیه بوده است. در خصوص عراق نیز حجم تجارت سالانه ایران نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار بوده و عراقی‌ها به‌شدت به این تجارت وابسته هستند. زمانی که این مسیرها مسدود می‌شود، فشار ناشی از آن فقط متوجه ایران نیست، بلکه تجارت و صنعت کشورهایی مانند ترکیه و عراق را نیز که کالاهایی به ایران صادر می‌کردند یا از ایران کالا وارد می‌کردند، تحت تأثیر قرار می‌دهد.

او افزود: عراق بیشتر واردکننده کالا از ایران بوده و ترکیه صادرکننده کالا است؛ بنابراین هر دو کشور متضرر می‌شوند و به دلیل زیانی که خود متحمل می‌شوند، انسداد کامل این دروازه‌ها برای آن‌ها خوشایند نیست. با این حال، منافع و روابط این کشورها با آمریکا بسیار گسترده‌تر است و هنگامی که میان حفظ منافع با آمریکا و تجارت با ایران قرار می‌گیرند، طبیعی است که منافع ارتباط با آمریکا را ترجیح می‌دهند و از این رو شروع به انسداد راه‌ها کرده‌اند؛ اگرچه این مسیرها هرگز به صورت ۱۰۰ درصدی بسته نخواهند شد.

این اقتصاددان تصریح کرد: دلیل عدم امکان انسداد کامل این است که در کنار مسیرهای رسمی، راه‌های قاچاق باز می‌شود. البته حجم قاچاق بسیار کوچک‌تر خواهد بود، اما هزینه‌های آن برای هر دو طرف به‌مراتب بیشتر می‌شود و اصولاً هر دو کشور در حجم‌های بسیار کمتر درگیر فعالیت‌های غیررسمی می‌شوند. ایران حتی در مرزهای ترکمنستان نیز دچار مشکل شده و پاکستان نیز بسیار زودتر از دیگران به این روند پیوسته است. هر یک از این کشورها بهانه‌های متفاوتی مطرح می‌کنند؛ یکی بهانه‌های فنی می‌آورد، پاکستانی‌ها موانع تعرفه‌ای ایجاد کرده‌اند و ترکیه از مسیرهای دیگر اقدام می‌کند، اما علت اصلی تمامی این رفتارها، فشارهای اعمال‌شده از سوی آمریکا است.

او در ادامه به تشریح آمارهای تجاری پرداخت و گفت: قبل از وقوع جنگ، مجموع واردات کشور از مرزهای زمینی و دریای خزر حداکثر ۲۵ تا ۳۰ میلیون تن در سال بوده است. این در حالی است که حجم واردات و صادرات از بنادر جنوبی کشور حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ میلیون تن بوده است؛ به این معنی که مجموع مرزهای زمینی به همراه دریای خزر حداکثر یک‌ششم کل واردات و صادرات کشور را تشکیل می‌داده است. بنابراین حدود ۸۰ درصد از واردات و صادرات کشور از مرزهای جنوبی انجام می‌شده که متأسفانه مدت زیادی است این مسیرها مسدود شده‌اند.

بهکیش افزود: در صورت عدم دستیابی به توافق، همین ۲۰ تا ۲۵ میلیون تنی هم که می‌توانست از طریق مرزهای زمینی وارد شود، احتمالاً به حدود ۵ تا ۶ میلیون تن در سال آن هم به صورت قاچاق کاهش خواهد یافت. این اتفاق ضربه بسیار بزرگ و سنگینی به صنایع کشور وارد خواهد ساخت و حتی تأمین کالاهای اساسی کشور نیز با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. همواره هر کشوری به‌ویژه در زمینه کالاهای اساسی دارای ذخایر ملی است که ایران نیز از آن برخوردار بوده و به همین دلیل طی چند ماه گذشته کشور با کمبود جدی مواجه نشده است.

انبارهای کارخانه‌های فعال پتروشیمی به دلیل عدم امکان صادرات، از محصول پر شده است

او خاطرنشان کرد: با این حال، اگرچه آمار دقیق ذخایر کالاهای مختلف در دست نیست، اما قطعاً در یکی دو ماه آینده احتمال بروز مشکلات جدی بسیار بالا خواهد بود. کارخانه‌ها عموماً ذخایر خود را مصرف کرده‌اند و موضوع مهم‌تر این است که برای مثال، انبارهای کارخانه‌های فعال پتروشیمی به دلیل عدم امکان صادرات، از محصول پر شده است. تنها مقدار کمی از تولیدات صرف نیاز داخلی می‌شود که آن هم به دلیل افزایش قیمت‌ها، با کاهش شدید تقاضا در داخل مواجه شده است. بسیاری از کارخانه‌ها دیگر فضایی در انبارهای خود برای نگهداری تولیدات جدید ندارند و بر اساس شنیده‌ها، برخی از واحدهای پتروشیمی هم‌اکنون با حدود ۱۰ درصد ظرفیت خود فعالیت می‌کنند و ممکن است به زودی مجبور به توقف کامل خطوط تولید خود شوند.

این اقتصاددان در ادامه افزود: اکثر کارخانه‌های کشور به مواد اولیه نیازمند هستند و از آنجا که مواد اولیه در اختیار آن‌ها قرار نمی‌گیرد یا با قیمت‌های بسیار بالا تأمین می‌شود، قیمت تمام‌شده محصول نهایی به‌قدری گران می‌شود که دیگر خریدار ندارد و از این رو تولید آن‌ها رو به توقف است. دسته دیگری از صنایع نیز صادرات‌محور هستند مانند پتروشیمی‌ها و فولادها؛ برای نمونه اکثر مواد اولیه پتروشیمی‌ها داخلی است، اما به دلیل عدم امکان صادرات محصول، تولید آن‌ها در حال متوقف شدن است.

او افزود: هر دو گروه از صنایع در ایران به‌شدت دچار لطمه و آسیب شده‌اند و به دلیل عدم تأمین واردات یا عدم امکان صادرات، چرخ تولید آن‌ها در حال متوقف شدن است. واحدهایی که اقدام به واردات مواد اولیه می‌کنند با مشکلات جدی روبه‌رو هستند؛ حتی در خصوص دارو که کالایی بسیار سبک است و می‌تواند در حجم‌های کم منتقل شود، به دلیل مسدود بودن خطوط پروازهای هوایی، واردات مواد اولیه دارویی کشور هم‌اکنون به‌شدت با بحران مواجه شده است. دارو کالایی نیست که بتوان آن را به راحتی از طریق قاچاق وارد کرد، زیرا فاقد اطمینان لازم بوده و نیازمند رعایت استانداردهای خاص حمل‌ونقل است.

او تأکید کرد: بنابراین کشور از نظر دارویی به‌شدت با مشکل مواجه خواهد شد و در زمینه کالاهای اساسی به‌ویژه نهاده‌ها و مواد اولیه تولید مرغ نیز چالش‌های بسیار شدیدی ایجاد خواهد شد. آثار و تبعات این وضعیت در بازار به صورت افزایش چشمگیر تورم نمایان می‌شود، زیرا از یک سو تقاضای داخلی به‌شدت کاهش یافته و از سوی دیگر عرضه کالا با افت به مراتب شدیدتری مواجه شده است که در نتیجه آن، قیمت‌ها با سرعت زیادی در حال رشد است.

کارخانه‌ای که با ۱۰ درصد ظرفیت کار می‌کند یا در آستانه تعطیلی است، حداکثر یک یا دو ماه می‌تواند حقوق بپردازد

بهکیش تصریح کرد: این روند موجب می‌شود در آینده‌ای نه چندان دور، حتی در صورت وجود کالا، مردم توانایی خرید نداشته باشند؛ چنان‌که هم‌اکنون نیز همین شرایط حاکم شده و امکان شکل‌گیری تقاضای مؤثر و خرید وجود ندارد و در نتیجه بازار رو به رکود و توقف کامل می‌رود. برای نمونه، یک واحد صنفی و مغازه در هر نقطه‌ای از شهر، زمانی که حجم مبادلاتش از حد مشخصی پایین‌تر بیاید، توانایی پرداخت اجاره‌بها و تأمین حقوق نیروی انسانی خود را از دست می‌دهد.

وی افزود: کارخانه‌ها نیز به همین ترتیب توان پرداخت حقوق ماهانه را نخواهند داشت؛ کارخانه‌ای که با ۱۰ درصد ظرفیت کار می‌کند یا در آستانه تعطیلی است، حداکثر یک یا دو ماه می‌تواند حقوق بپردازد و پس از آن مجبور به تعدیل و بیکار کردن پرسنل خواهد شد که این امر کشور را با موجی بسیار گسترده از بیکاری مواجه می‌سازد. از سوی دیگر، تأمین نیازهای اولیه خوراکی نیز با مشکل مواجه می‌شود که هم‌اکنون نیز شده است؛ در پی آن ابتلا به بیماری‌ها در جامعه افزایش یافته و هزینه‌های درمان بر بودجه بهداشت و درمان کشور بار می‌شود و فشار سنگینی به بیمارستان‌ها و بخش پزشکی وارد می‌گردد.

این اقتصاددان هشدار داد: در چنان شرایطی با کمبود دارو، نرخ مرگ‌ومیر افزایش خواهد یافت و این یک زنجیره بسیار خطرناک را رقم می‌زند که نیازمند توجه ویژه است؛ از این رو باید هرچه سریع‌تر و به هر ترتیب ممکن توافق صورت گیرد تا این محاصره برداشته شود.

صادرات نفت کشور تقریباً به صفر رسیده است

بهکیش در رابطه با وضعیت بخش انرژی کشور و تأثیر آن بر خطوط تولیدی صنایع گفت: صادرات نفت کشور تقریباً به صفر رسیده و توان صادرات وجود ندارد، موضوعی که شخص رئیس‌جمهور نیز آن را اعلام کرده است. چاه‌های نفتی فعال که عمدتاً به صورت آرتزین هستند، مسدودسازی آن‌ها هزینه‌های فوق‌العاده بالایی دارد و از سوی دیگر، بخش تولید خوراک برای پالایشگاه‌های داخلی نیز به‌شدت دچار آسیب و لطمه می‌شود. بخش پالایشگاهی کشور نیز با چالش مواجه است، زیرا اصولاً قیمت فروش نفت، بنزین و فرآورده‌های انرژی در کشور به دلیل یارانه‌های پنهان گسترده در کلیت سیستم، هیچ تناسبی با قیمت تمام‌شده ندارد و این امر اکنون مشکلات عدیده‌ای ایجاد می‌کند.

او در پایان خاطرنشان کرد: در نتیجه این اختلالات، کشور در روزهای آینده در بخش انرژی شامل برق و گاز با مشکلات بسیار جدی مواجه خواهد شد و اگر توان تأمین برق و گاز کارخانه‌ها وجود نداشته باشد، همین چرخ نیمه‌فعال و لنگان تولید نیز به طور کامل متوقف خواهد شد. سیل بیکاری ناشی از این توقف، خشم و تبعات اجتماعی و پیامدهای آن در جامعه فوق‌العاده هشداردهنده است