بازنشستگان ایران/ سال ها برای فردا کار کردند، اما امروز فرصت زندگی ندارند!/ تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، بسیاری از افراد در سالهای اشتغال، خواسته های شخصی خود را به تعویق انداخته اند. سفر را به بعد از بازنشستگی موکول کرده اند، از تفریح و خریدهای دلخواه گذشته اند، دیدار با دوستان را به روزهای خلوت تر سپرده اند و رسیدگی به علایق شخصی را به زمانی موکول کرده اند که فرزندان بزرگ شوند، بدهی ها پرداخت شود و مسئولیت های خانوادگی کاهش پیدا کند.

این تصمیم ها همیشه اشتباه نبوده اند. کار کردن، پس انداز و تامین آینده فرزندان بخشی از مسئولیت پذیری و آینده نگری بسیاری از خانواده هاست. اما مسئله زمانی دردناک می شود که فرد پس از سال ها تلاش، به دوران بازنشستگی برسد و دریابد که شرایط اقتصادی اجازه بهره بردن از نتیجه آن همه سال کار را نمی دهد.

برای بازنشسته ای که زمانی آرزو داشت بعد از پایان اشتغال به سفر برود، حالا ممکن است هزینه بلیت و اقامت غیرقابل پرداخت باشد. کسی که می خواست بیشتر با دوستانش وقت بگذراند، ممکن است به دلیل هزینه رفت و آمد یا مخارج پذیرایی از دیدارها کم کند. فردی که برای دوران بازنشستگی پس انداز کرده، شاید اکنون بخش مهمی از آن را صرف دارو، درمان، اجاره خانه یا کمک به فرزندان کند.

در چنین وضعیتی، بازنشستگی بجای آنکه دوره بهره بردن از سالهای کار باشد، می تواند به ادامه محاسبه هزینه ها و چشم پوشی از خواسته ها تبدیل شود.

حسرت زندگی نزیسته

در روانشناسی، حسرت با نوعی تفکر خلاف واقع ارتباط دارد. در این وضعیت، ذهن زندگی واقعی را با مسیری مقایسه می کند که می توانست اتفاق بیفتد اما تجربه نشده است.

فرد ممکن است بارها از خود بپرسد: اگر آن سالها بیشتر سفر می رفتم چه می شد؟ اگر به علایقم می رسیدم؟ اگر بجای اضافه کاری، وقت بیشتری با خانواده می گذراندم؟ اگر بخشی از درآمدم را برای تجربه کردن زندگی کنار می گذاشتم؟

پژوهش های روانشناختی درباره حسرت نشان می دهند فرصت های ازدست رفته در حوزه هایی مانند روابط، شغل، تحصیل، سلامت و خانواده می توانند در سال های بعد زندگی دوباره به ذهن بازگردند بنابراین حسرت بازنشستگی فقط به میزان حقوق یا پس انداز مربوط نیست گاهی فرد برای زمان، تجربه ها و رابطه هایی اندوهگین است که در مسیر تامین آینده از دست داده است.

این حسرت زمانی شدیدتر می شود که فرد احساس کند امکان جبران محدود شده است. سفر نرفتن در دوران جوانی ممکن است در ذهن یک فرد شاغل هنوز قابل جبران باشد، اما وقتی توان جسمی کاهش یافته یا هزینه ها از درآمد فراتر رفته اند، همان فرصت ازدست رفته معنای دیگری پیدا می کند.

تورم چگونه حسرت بازنشستگی را تشدید می کند؟

در اقتصاد ایران، فاصله میان درآمد ثابت بازنشستگی و هزینه های متغیر زندگی، یکی از زمینه های مهم نگرانی معیشتی است. بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، تورم نقطه به نقطه در مهر ۱۴۰۵ به ۸۸.۷ درصد و تورم سالانه به ۷۶.۸ درصد رسید. این ارقام نشان می دهند فشار افزایش قیمت ها همچنان یکی از واقعیت های مهم اقتصادی خانوارهاست. 

از سوی دیگر، سازمان تامین اجتماعی اعلام کرده است در سال ۱۴۰۵ مستمری حداقل بگیران ۶۰ درصد افزایش یافته و به حدود ۱۶ میلیون و ۶۲۵ هزار تومان رسیده است. مستمری سایر سطوح نیز ۴۵ درصد به علاوه مبلغ ثابت افزایش داشته است. با این حال، افزایش اسمی مستمری به تنهایی نشان نمی دهد قدرت خرید بازنشستگان در برابر همه هزینه های زندگی تا چه اندازه حفظ شده است. 

برای بازنشسته ای که درآمدش هر ماه مبلغ مشخصی است، افزایش هزینه های درمان، خوراک و مسکن می تواند به معنای حذف تدریجی انتخاب های شخصی باشد. ابتدا سفر کنار گذاشته می شود، بعد خریدهای غیرضروری، سپس دیدارهای پرهزینه و در نهایت حتی بعضی نیازهای شخصی.

به این ترتیب، زندگی ممکن است به مجموعه ای از تصمیم های اقتصادی محدود شود: کدام هزینه را حذف کنم؟ کدام دارو را زودتر تهیه کنم؟ آیا می توانم به فرزندم کمک کنم؟ آیا برای یک تفریح ساده باید از هزینه دیگری بزنم؟

وقتی این محاسبه ها به بخش ثابت زندگی تبدیل می شوند، فرد ممکن است احساس کند سالهای بازنشستگی نیز مانند دوران اشتغال، بجای تجربه کردن زندگی صرف تامین نیازهای دیگران و عبور از مشکلات شده است.

وقتی بازنشسته هنوز نگران فرزندان و خانواده است

یکی دیگر از جنبه های مهم بازنشستگی در ایران، ادامه مسئولیت های خانوادگی است. برخی بازنشستگان با وجود کاهش درآمد، همچنان در تامین هزینه های فرزندان، کمک به خانواده های جوان، پرداخت مخارج درمان همسر یا حمایت از اعضای وابسته نقش دارند.

در چنین شرایطی، بازنشستگی لزوما به معنای کاهش مسئولیت نیست. فرد ممکن است از یک سو با محدودیت درآمد روبرو باشد و از سوی دیگر نتواند از نقش حمایتی خود در خانواده فاصله بگیرد.

این وضعیت می تواند تعارضی عاطفی ایجاد کند: بازنشسته می خواهد برای خودش زندگی کند، اما احساس مسئولیت یا نگرانی درباره آینده فرزندان اجازه نمی دهد به خواسته های شخصی اش بپردازد. گاهی حتی خرید یک وسیله شخصی یا رفتن به سفر با احساس گناه همراه می شود؛ گویی فرد حق ندارد برای خودش هزینه کند، تا زمانی که همه اطرافیانش در وضعیت مطلوب قرار نگرفته اند.

در نتیجه، فشار اقتصادی فقط قدرت خرید را محدود نمی کند ممکن است بر احساس استقلال، ارزشمندی و حق برخورداری از زندگی شخصی نیز اثر بگذارد.

بازنشستگی فقط پایان کار نیست بحران هویت و معنای زندگی هم هست

پایان اشتغال، علاوه بر تغییر درآمد، ساختار روزانه و روابط اجتماعی فرد را نیز تغییر می دهد. محیط کار، همکاران، مسئولیت ها و عنوان شغلی برای بسیاری از افراد بخشی از هویت آنان بوده است. با بازنشستگی، فرد باید جایگاه و معنای تازه ای برای زندگی خود پیدا کند.

اگر در همین زمان فشار اقتصادی نیز امکان فعالیت های تازه را محدود کند، سازگاری با این دوره دشوارتر می شود. کسی که دیگر به محل کار نمی رود و در عین حال توان مالی شرکت در فعالیت های اجتماعی، سفر یا دنبال کردن علایقش را ندارد، ممکن است احساس کند بخش مهمی از فرصت های زندگی از او گرفته شده است.

البته همه بازنشستگان چنین تجربه ای ندارند. کیفیت روابط خانوادگی، سلامت، وضعیت اقتصادی، حمایت اجتماعی و امکان فعالیت های معنادار می توانند تجربه بازنشستگی را متفاوت کنند. نباید حسرت یا ناامیدی را سرنوشت قطعی همه سالمندان دانست.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

بازنشستگی فقط موضوع حقوق و بیمه نیست به کیفیت زندگی پس از سالها کار مربوط می شود. وقتی فرد پس از پایان اشتغال همچنان ناچار است نگران تامین نیازهای اولیه باشد، فرصت تجربه استقلال، آرامش، ارتباط اجتماعی و علایق شخصی محدود می شود.

مسئله مهم این است که جامعه نباید بازنشستگی را صرفا به معنای پایان مسئولیت شغلی بداند. بازنشستگان پس از سالها مشارکت اقتصادی و خانوادگی، حق دارند از امنیت، احترام و امکان انتخاب در زندگی برخوردار باشند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

سیاست های حمایتی بازنشستگان باید فراتر از افزایش عددی مستمری دیده شوند. حفظ قدرت خرید، پوشش موثر هزینه های درمان، دسترسی به خدمات سلامت، حمایت از مسکن و فراهم کردن امکان مشارکت اجتماعی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.

همچنین لازم است آثار واقعی تورم بر زندگی بازنشستگان، به ویژه کسانی که درآمد ثابت و هزینه های درمانی بالا دارند، بطور مستمر بررسی شود. هدف از حمایت اجتماعی نباید صرفا جلوگیری از فقر شدید باشد بلکه باید امکان برخورداری از زندگی با کرامت و استقلال را نیز فراهم کند.

راهکار برای خانواده ها و افراد در آستانه بازنشستگی

خانواده ها باید نیازهای فرد بازنشسته را جدی بگیرند. او فقط کسی نیست که باید به فرزندان کمک کند یا در خانه حضور داشته باشد حق دارد علایق، دوستان، برنامه ها و انتخاب های شخصی خود را حفظ کند.

افرادی که هنوز در دوران اشتغال هستند بهتر است تمام تجربه های لذت بخش زندگی را به آینده موکول نکنند. برنامه ریزی مالی مهم است، اما حفظ ارتباط با دوستان، سفرهای متناسب با توان اقتصادی، فعالیت های مورد علاقه و وقت گذاشتن برای خانواده نیز باید بخشی از زندگی امروز باشد.

برای بازنشستگانی که با حسرت فرصت های ازدست رفته روبرو هستند، مرور گذشته نباید به سرزنش تمام تصمیم های پیشین تبدیل شود. بسیاری از آن تصمیم ها در شرایط اقتصادی و خانوادگی زمان خود گرفته شده اند. پذیرش محدودیت های گذشته و شناسایی فرصت های باقی مانده می تواند به بازسازی احساس اختیار کمک کند.

تلنگر روانشناختی

گاهی بازنشسته از نداشتن پول برای سفر ناراحت نیست از این ناراحت است که تمام عمر منتظر روزی ماند که بتواند زندگی کند، اما حالا برای یک سفر ساده هم باید حساب و کتاب کند. دردناک ترین حسرت این است: سالها برای آسایش فردا کار کردم، اما امروز هنوز فرصت آسوده زندگی کردن ندارم.