مظفرالدین شاه پادشاهی که ۱۰ روز بعد از امضای قانون اساسی مرد / 40 سا انتظار برای تاجگذاری

به گزارش رکنا، نام مظفرالدین‌شاه قاجار بیش از هر چیز با فرمان مشروطیت گره خورده است؛ پادشاهی که پس از نزدیک به چهار دهه انتظار برای رسیدن به تخت سلطنت، در سال ۱۲۷۵ خورشیدی تاج‌وتخت را به دست گرفت و در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ ایران حکومت کرد. او برخلاف بسیاری از پادشاهان قاجار، نه به دلیل فتوحات و کشورگشایی، بلکه به واسطه امضای فرمان مشروطیت در تاریخ ماندگار شد؛ تصمیمی که مسیر حکمرانی در ایران را برای همیشه تغییر داد.

اما داستان مظفرالدین‌شاه فقط داستان امضای یک فرمان تاریخی نیست. او پادشاهی بود که از کودکی در انتظار سلطنت ماند، سال‌ها در تبریز زندگی کرد، در دوران ولیعهدی چندان در اداره امور حکومتی نقش مستقیمی نداشت و سرانجام در شرایطی به پادشاهی رسید که جامعه ایران در آستانه تحولی بزرگ قرار گرفته بود.

۴۰ سال انتظار برای رسیدن به تاج‌وتخت

مظفرالدین میرزا در سوم فروردین ۱۲۳۲ خورشیدی در تبریز متولد شد. او فرزند ناصرالدین‌شاه قاجار و شکوه‌السلطنه بود، اما برخلاف تصور، پسر بزرگ شاه نبود. پیش از او سه برادرش به ولایتعهدی انتخاب شده بودند که هر سه در کودکی درگذشتند.

از سوی دیگر، مسعود میرزا ظل‌السلطان، پسر بزرگ‌تر ناصرالدین‌شاه، نیز به دلیل آنکه مادرش از خاندان قاجار نبود، از شانس رسیدن به مقام ولایتعهدی محروم ماند. در نهایت مظفرالدین میرزا در هشت‌سالگی به حکومت آذربایجان منصوب شد و یک سال بعد رسماً به عنوان ولیعهد معرفی شد.

او نزدیک به ۴۰ سال از عمر خود را در جایگاه ولیعهد گذراند؛ دوره‌ای طولانی که انتظار برای رسیدن به قدرت را به بخش مهمی از زندگی او تبدیل کرد.

ولیعهدی که اداره امور را به دیگران سپرده بود

با وجود آنکه مظفرالدین میرزا از کودکی حاکم آذربایجان محسوب می‌شد، اداره واقعی این منطقه عمدتاً در اختیار پیشکاران و رجال منصوب‌شده از تهران بود. در واقع، خود ولیعهد نقش مستقیمی در مدیریت روزمره امور نداشت و افرادی مانند عزیزخان مکری، حسنعلی‌خان گروسی و بعدها عین‌الدوله در اداره امور آذربایجان نقش داشتند.

یکی از اتفاقات مهم دوران ولیعهدی او، شورش شیخ عبیدالله نهری در سال ۱۲۹۷ قمری بود. نیروهای اعزامی از سوی ولیعهد برای مقابله با این شورش شکست خوردند و ضعف مدیریت و بی‌اطلاعی مظفرالدین میرزا از روند تحولات، نارضایتی ناصرالدین‌شاه را به دنبال داشت.

حتی مدتی شایعه شد که شاه قصد دارد او را از ولایتعهدی کنار بگذارد و ظل‌السلطان را جایگزینش کند؛ اتفاقی که البته هرگز رخ نداد.

شاهی که امید اصلاح‌طلبان را زنده کرد

با این حال، مظفرالدین میرزا در دوران ولیعهدی با برخی از تحصیل‌کردگان و اصلاح‌طلبان ارتباط داشت و به تجدد و پیشرفت کشور علاقه نشان می‌داد.

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، مهندس و معدن‌شناس تحصیل‌کرده برلین، داماد او بود. همچنین میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله، نویسنده رساله «یک کلمه»، در نامه‌ای به ولیعهد از ضرورت اصلاحات و برقراری مساوات در برابر قانون سخن گفته بود.

همین ارتباطات و اظهارنظرها موجب شده بود برخی رجال سیاسی و اصلاح‌طلبان به آینده سلطنت او امیدوار باشند. حتی مخبرالسلطنه هدایت پس از دیدار با شاه جدید، در تلگرافی از امیدواری ناشی از سخنان او نوشت.

امضای فرمان مشروطه؛ تصمیمی که نام مظفرالدین‌شاه را ماندگار کرد

پس از کشته‌شدن ناصرالدین‌شاه به دست میرزا رضا کرمانی، مظفرالدین‌شاه در سال ۱۲۷۵ خورشیدی به سلطنت رسید و از تبریز راهی تهران شد.

اما دوران سلطنت او با بحران‌های سیاسی و اجتماعی همراه بود. اعتراض‌های مردمی، مطالبه عدالت‌خانه و افزایش فشار مشروطه‌خواهان، حکومت را در برابر یک انتخاب تاریخی قرار داده بود.

در شرایطی که عین‌الدوله، صدراعظم وقت، در برابر خواسته‌های مشروطه‌خواهان مقاومت می‌کرد، مظفرالدین‌شاه سرانجام با مشروطیت موافقت کرد و فرمان مشروطه را امضا کرد.

این تصمیم یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی ایران بود؛ چراکه مطالبه محدودشدن قدرت مطلقه سلطنت و شکل‌گیری نظام قانون‌مندتر حکمرانی، وارد مرحله تازه‌ای شد.

مظفرالدین‌شاه در ۱۲ دی ۱۲۸۵ خورشیدی، تنها ۱۰ روز پس از امضای قانون اساسی، درگذشت. او آخرین پادشاه ایران بود که در داخل کشور از دنیا رفت.

پادشاهی که با یک امضا در تاریخ ماندگار شد

مظفرالدین‌شاه در مقایسه با برخی دیگر از پادشاهان قاجار، چهره‌ای متفاوت داشت. او نه به عنوان پادشاهی مقتدر و اصلاح‌گر که توانست ساختار حکومت را از درون متحول کند، بلکه به عنوان پادشاهی شناخته می‌شود که در لحظه‌ای سرنوشت‌ساز، با امضای فرمان مشروطیت، راه را برای یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی ایران هموار کرد.

شاید مهم‌ترین تناقض زندگی او همین باشد؛ پادشاهی که نزدیک به ۴۰ سال برای رسیدن به سلطنت انتظار کشید، اما تنها حدود ۱۰ سال حکومت کرد و درست در روزهایی که ایران در آستانه تغییر ساختار سیاسی قرار داشت، از دنیا رفت.