پرونده روانشناسی گینسی ها / پنج ویژگی روانی مردی نابینا که فاتح هفت قله بلند قاره ها شد

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، اریک واینمایر این تجربه را زندگی کرد مردی که در ۲۵ مه ۲۰۰۱ به قله اورست رسید و نخستین فرد نابینایی شد که بلندترین قله جهان را فتح کرده بود. او نه فقط یک کوهنورد، بلکه نمونه ای قابل توجه برای مطالعه سازگاری انسان با محدودیت های حسی، یادگیری مهارت های پیچیده و نقش همکاری در دستیابی به اهداف دشوار است اما داستان او از قله اورست شروع نمی شود. سالها پیش از آن، زمانی که هنوز کودکی بیش نبود، بیماری به تدریج جهان دیداری اش را از او گرفت.

کودکی در سایه یک بیماری پیشرونده

اریک واینمایر در ۲۳ سپتامبر ۱۹۶۸ در ایالت نیوجرسی آمریکا متولد شد. او از دوران کودکی به بیماری چشمی نادری به نام رتینوشیزی نوجوانان مبتلا بود اختلالی که به ساختار شبکیه چشم آسیب می زند و می تواند به کاهش شدید بینایی منجر شود.

او در سال های نخست زندگی هنوز مقداری از توانایی دیدن برخوردار بود، اما بیماری به تدریج پیشرفت کرد. حدود ۱۳ تا ۱۴ سالگی، بینایی خود را بطور کامل از دست داد.برای یک نوجوان، نابینایی فقط از دست دادن توانایی دیدن اشیا و چهره ها نیست. این اتفاق می تواند روابط اجتماعی، احساس استقلال، تصویر فرد از آینده و حتی برداشت او از هویت شخصی را دگرگون کند.

با دشواری های این دوره  با این حال، مسیر زندگی او به انزوای کامل ختم نشد. در سال ۱۹۸۵، زمانی که در یک اردوگاه تابستانی ویژه نوجوانان نابینا با صخره نوردی آشنا شد، تجربه تازه ای را آغاز کرد.

این ورزش برای او فقط فعالیتی جسمانی نبود. صخره نوردی به او امکان می داد از راه لمس، تعادل، حرکت بدن و دریافت راهنمایی دیگران با محیط ارتباط برقرار کند. او بتدریج آموخت برای حرکت در فضایی پیچیده، همیشه به اطلاعات دیداری نیاز نیست البته این موضوع به معنای بی اهمیت بودن بینایی یا آسان بودن جایگزینی آن نیست.

از دنالی تا اورست مسیر طولانی یک هدف

نخستین دستاوردهای بزرگ کوهنوردی اریک سالها پیش از صعود به اورست شکل گرفت. او در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ به قله دنالی در آلاسکا رسید یکی از دشوارترین کوه های آمریکای شمالی.این صعود نقطه عطفی در زندگی او بود. واینمایر که پیش از آن معلم مدرسه بود، تصمیم گرفت کوهنوردی را به بخش اصلی زندگی حرفه ای خود تبدیل کند.

در سالهای بعد، قله های دیگری را نیز فتح کرد. او در ۱۹۹۷ به کلیمانجارو در آفریقا رسید و در ۱۹۹۹ آکونکاگوا در آمریکای جنوبی را صعود کرد. سپس به سراغ وینسون در قطب جنوب رفت و در ژانویه ۲۰۰۱ به قله آن رسید.در همان سال، هدفی را دنبال کرد که بسیاری از کوهنوردان باتجربه نیز برای رسیدن به آن با دشواری های فراوان روبه رو هستند: اورست.

صعود او در ۲۵ مه ۲۰۰۱ به نتیجه رسید. واینمایر با همراهی تیمی از کوهنوردان و راهنمایان، به بلندترین نقطه زمین رسید و نامش در تاریخ کوهنوردی ثبت شد.او در سال ۲۰۰۲ با صعود به کوه کوسیوسکو در استرالیا، مجموعه هفت قله بلند قاره ها را بر اساس فهرست متداول آن زمان تکمیل کرد. اما در سال ۲۰۰۸ نیز با صعود به هرم کارستنز در اندونزی، مسیر دشوارتر فهرست هفت قله را به پایان رساند. به این ترتیب، او نخستین فرد نابینایی شد که همه هفت قله بلند قاره ها را بر اساس این فهرست فتح کرده است.

چگونه یک کوهنورد نابینا مسیر را پیدا می کند؟

صعود به اورست بدون بینایی به معنای حرکت بدون اطلاعات نیست. کوهنورد نابینا باید از راه های دیگری برای دریافت اطلاعات محیطی استفاده کند و به سامانه ای دقیق از ارتباط، تمرین و همکاری متکی باشد.

در کوهنوردی، صدا، لمس، شناخت وضعیت بدن، احساس شیب و دریافت دستورهای راهنما اهمیت پیدا می کنند. همراهان می توانند درباره محل قرار گرفتن پا، وضعیت مسیر و موانع پیش رو اطلاعات بدهند. هماهنگی تیمی در چنین شرایطی فقط یک امتیاز نیست؛ بخشی از ضرورت ایمنی است.

این نکته مهم است: اریک به تنهایی اورست را فتح نکرد. دستاورد او حاصل توانایی های فردی، تمرین طولانی، تجهیزات، تجربه راهنمایان و همکاری یک تیم بود. تبدیل این واقعیت به داستان قهرمانی یک فرد منزوی، بخش مهمی از حقیقت ماجرا را حذف می کند.

پنج ویژگی روانشناختی  زندگی اریک واینمایر

این پنج محور، برداشت های روانشناختی محتاطانه از رویدادهای مستند زندگی او هستند نه تشخیص بالینی و نه ادعایی درباره اینکه همه افراد نابینا یا همه کوهنوردان باید ویژگی های مشابهی داشته باشند.

 انعطاف پذیری در برابر تغییر

از دست دادن بینایی، شرایطی را که فرد برای شناخت محیط به آن عادت کرده است، تغییر می دهد. واینمایر به جای تکیه بر روش های پیشین، به تدریج شیوه های دیگری برای دریافت اطلاعات و حرکت در محیط یاد گرفت.  ورود او به صخره نوردی و سپس کوهنوردی حرفه ای نشان می دهد که چگونه می توان برای دستیابی به یک هدف، روش انجام کار را تغییر داد.

در روانشناسی، انعطاف پذیری شناختی به توانایی تغییر راهبردها متناسب با شرایط تازه اشاره دارد. این مفهوم با تسلیم نشدن تفاوت دارد؛ فرد انعطاف پذیر لزوما همان مسیر قبلی را ادامه نمی دهد، بلکه ممکن است روش رسیدن به مقصد را عوض کند.

باور به امکان اثرگذاری بر نتیجه

خودکارآمدی در نظریه آلبرت بندورا به باور فرد درباره توانایی خود برای سازمان دهی و اجرای رفتارهای لازم جهت انجام یک کار اشاره دارد. زندگی واینمایر نمونه ای قابل بررسی از شکل گیری چنین باوری است. او با تجربه های مرحله به مرحله، از یادگیری صخره نوردی تا صعود به قله های دشوار، فرصت پیدا کرد توانایی های خود را در عمل ارزیابی کند.

نکته مهم این است خودکارآمدی صرفا با جملات انگیزشی ساخته نمی شود. تجربه موفقیت های کوچک، یادگیری مهارت، مشاهده الگوهای موفق و دریافت حمایت اجتماعی می توانند در تقویت آن نقش داشته باشند.

تبدیل آرزو به مسیرهای قابل پیگیری

رسیدن به اورست یک تصمیم ناگهانی نبود. صعود به دنالی در سال ۱۹۹۵، کلیمانجارو در ۱۹۹۷ و آکونکاگوا در ۱۹۹۹ بخشی از مسیر تدریجی او بودند.این توالی نشان می دهد که هدف بزرگ می تواند به مجموعه ای از هدف های کوچک تر تقسیم شود. هر مرحله، فرصتی برای کسب تجربه و ارزیابی توانایی ها فراهم می کند.

در روانشناسی هدف گذاری، مشخص بودن مقصد، امکان سنجش پیشرفت و بازخورد گرفتن اهمیت دارد. البته هدف گذاری بلندمدت زمانی سازنده است که فرد بتواند با توجه به شرایط جسمانی، خطرها و تغییرات محیطی، برنامه خود را بازبینی کند.

پذیرش وابستگی متقابل

یکی از برداشت های نادرست درباره استقلال این است که انسان مستقل باید همه کارها را به تنهایی انجام دهد. صعود واینمایر به اورست تصویر متفاوتی ارائه می دهد. او برای حرکت در مسیر دشوار به ارتباط دقیق با اعضای تیم و اعتماد به راهنمایان نیاز داشت.

در روانشناسی، استقلال سالم با توانایی تصمیم گیری و مشارکت فعال در زندگی ارتباط دارد، نه با انکار نیاز به دیگران. انسان می تواند در عین حفظ عاملیت و مسئولیت شخصی، از کمک دیگران استفاده کند. این موضوع به ویژه در زندگی افراد دارای معلولیت اهمیت دارد زیرا بسیاری از محدودیت ها نه فقط از وضعیت جسمانی، بلکه از نبود امکانات، طراحی نامناسب محیط و فقدان حمایت اجتماعی ناشی می شوند.

معناجویی و مسئولیت اجتماعی

داستان واینمایر در قله اورست پایان نیافت. او پس از این موفقیت، فعالیت های خود را در زمینه توانمندسازی دیگران گسترش داد. او در سال ۲۰۰۵ سازمان غیرانتفاعی No Barriers را با همراهانش بنیان گذاشت؛ مجموعه ای که هدف آن کمک به افراد دارای چالش های مختلف برای دستیابی به زندگی فعال و هدفمند است.

در سال ۲۰۰۴ نیز او و اعضای تیم اورست، گروهی از نوجوانان نابینای تبتی را در یک برنامه آموزشی کوهنوردی تا ارتفاع قابل توجهی در دامنه اورست همراهی کردند. این مسیر نشان می دهد دستاورد شخصی می تواند به فرصتی برای ایجاد مشارکت اجتماعی تبدیل شود. موفقیت زمانی ابعاد گسترده تری پیدا می کند که تجربه فرد، به افزایش فرصت های دیگران نیز کمک کند.

زندگی پس از اورست 

اریک پس از صعود تاریخی خود، فعالیت های ماجراجویانه را ادامه داد. او در سال ۲۰۰۸ با فتح هرم کارستنز، پروژه هفت قله را تکمیل کرد. در سال های بعد نیز به فعالیت هایی مانند کایاک سواری در گرند کنیون، صخره نوردی، اسکی و برنامه های ماجراجویانه دیگر پرداخت. او تجربه های خود را در کتاب هایی مانند Touch the Top of the World منتشر کرد؛ کتابی که روایت زندگی، نابینایی و مسیر رسیدن او به اورست را در بر می گیرد.

در کنار ورزش، فعالیت های آموزشی و اجتماعی نیز بخش مهمی از زندگی او شدند. او تلاش کرد تجربه اش را به این پیام محدود نکند که افراد باید فقط اراده کنند تا بر هر مانعی غلبه کنند؛ بلکه بر اهمیت یافتن راه، ساختن تیم و فراهم کردن فرصت برای افراد مختلف تأکید داشته است.

داستان اریک واینمایر را نباید به یک پیام ساده و گمراه کننده تقلیل داد: اگر اراده داشته باشی، هر محدودیتی را شکست می دهی. چنین جمله ای شاید در ظاهر انگیزشی باشد، اما می تواند واقعیت زندگی افراد دارای معلولیت را نادیده بگیرد. نابینایی یک محدودیت است و صعود به اورست به معنای از بین رفتن آن نیست. آنچه در این داستان اهمیت دارد، نحوه تعامل فرد با محدودیت، یادگیری مهارت های تازه، حمایت اجتماعی و فراهم بودن شرایط لازم برای مشارکت است.

از منظر روانشناختی، یکی از مهمترین درس های این زندگی، تفاوت میان محدودیت و ناتوانی مطلق است. ممکن است فردی نتواند کاری را با روش معمول انجام دهد، اما بتواند با آموزش، ابزار مناسب و کمک دیگران راه دیگری برای انجام آن پیدا کند.

نکته دیگر، اهمیت حمایت اجتماعی است. گاهی جامعه از افراد دارای معلولیت انتظار دارد به قهرمانانی استثنایی تبدیل شوند تا شایستگی حضور در اجتماع را ثابت کنند. این انتظار منصفانه نیست. هیچ فردی برای برخورداری از احترام، آموزش، اشتغال، استقلال و دسترسی به امکانات نباید مجبور باشد رکورد جهانی ثبت کند.

اریک واینمایر یک نمونه استثنایی از دستیابی به هدفی دشوار است، اما ارزش روانشناختی داستان او فقط در فتح اورست نیست. ارزش مهمتر آن در نشان دادن این واقعیت است که انسان می تواند با تغییر راهبرد، یادگیری و همکاری، دامنه انتخاب های خود را گسترش دهد.

شاید برای زندگی روزمره ما نیز پرسش مفید این نباشد که چگونه می توانیم همه کوه ها را فتح کنیم بلکه این باشد: وقتی راه آشنای ما بسته می شود، آیا می توانیم راه دیگری برای حرکت پیدا کنیم؟