موسیقی چگونه می‌تواند ماده خاکستری مغز سالمندان را افزایش دهد؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، مطالعه موسیقی و مغز سالمندان چگونه انجام شد؟ در این پژوهش، ۱۳۲ فرد سالمند با میانگین سنی حدود ۶۹ سال که سابقه قابل‌توجهی در آموزش رسمی موسیقی نداشتند، به دو گروه تقسیم شدند. یک گروه آموزش پیانو دریافت کرد و گروه دیگر در کلاس‌های فرهنگ موسیقی و شنیدن فعال موسیقی شرکت کرد. برنامه مداخله شش ماه ادامه داشت و تغییرات مغز و عملکرد شناختی شرکت‌کنندگان با استفاده از تصویربرداری مغزی و آزمون‌های شناختی بررسی شد.

در گروه پیانو، شرکت‌کنندگان علاوه بر کلاس هفتگی، تمرین‌های خانگی نیز انجام می‌دادند. گروه دیگر به شکل فعال به موسیقی گوش می‌داد و درباره ویژگی‌های موسیقی، سازها، سبک‌ها و ساختار قطعات آموزش می‌دید. بنابراین پژوهش فقط به این پرسش نپرداخت که آیا نواختن پیانو مفید است یا نه؛ بلکه بررسی کرد آیا انواع مختلف درگیری فعال با موسیقی می‌تواند با تغییرات مغزی همراه باشد.

افزایش ماده خاکستری در چند ناحیه مغز

تصویربرداری MRI نشان داد پس از شش ماه مداخله موسیقایی، در تحلیل مشترک دو گروه افزایش حجم ماده خاکستری در چهار ناحیه مشاهده شد. این نواحی شامل بخش‌هایی از مخچه، هسته دمی و اپرکولوم رولاندیک بودند؛ مناطقی که در فرایندهای حرکتی، شنیداری و برخی عملکردهای شناختی نقش دارند.

مخچه معمولاً بیشتر با هماهنگی حرکات شناخته می‌شود، اما پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهند این بخش از مغز در برخی فرایندهای شناختی نیز مشارکت دارد. در این مطالعه، افزایش ماده خاکستری مخچه و شدت تمرین موسیقی با بهبود حافظه کاری تونال ارتباط داشت.

حافظه کاری سالمندان چه تغییری کرد؟

یکی از یافته‌های قابل‌توجه پژوهش، بهبود حافظه کاری شنیداری بود. عملکرد شرکت‌کنندگان در این حوزه پس از شش ماه حدود ۶ درصد افزایش یافت و میزان این تغییر با انعطاف‌پذیری ساختاری مخچه ارتباط داشت. کیفیت خواب، تعداد جلسات آموزشی و میزان تمرین نیز با میزان بهبود عملکرد ارتباط نشان دادند.

بااین‌حال، تفاوت کلی و معناداری در افزایش ماده خاکستری کل مغز بین گروه پیانو و گروه آموزش موسیقی مشاهده نشد. بنابراین نمی‌توان گفت صرفاً نواختن پیانو عامل تمام تغییرات مغزی مشاهده‌شده بوده است. یافته‌ها بیشتر نشان می‌دهند که مشارکت منظم و فعال در فعالیت‌های موسیقایی می‌تواند با نوعی انعطاف‌پذیری مغز در سالمندی همراه باشد.

آیا موسیقی می‌تواند از آلزایمر جلوگیری کند؟

اینجا باید بین یافته علمی و برداشت رسانه‌ای تفاوت گذاشت. این مطالعه روی سالمندان سالم انجام شد و بررسی نکرد که آموزش موسیقی می‌تواند آلزایمر را درمان کند یا به‌طور قطعی از ابتلا به این بیماری جلوگیری کند. بنابراین بهتر است نتایج آن را به‌عنوان شواهدی درباره انعطاف‌پذیری مغز و برخی عملکردهای شناختی در سالمندی سالم در نظر گرفت، نه یک درمان اثبات‌شده برای آلزایمر.

پژوهشگران همچنین مشاهده کردند که در کنار تغییرات مثبت موضعی، الگوی کلی کاهش حجم ماده خاکستری مرتبط با روند طبیعی پیری مغز نیز طی شش ماه ادامه داشت. به بیان دیگر، موسیقی مغز را جوان نمی‌کند، اما ممکن است در برخی نواحی به حفظ یا تقویت انعطاف‌پذیری عصبی کمک کند.

موسیقی؛ یک فعالیت ساده برای تحریک مغز در سالمندی

یادگیری یک ساز، گوش‌دادن فعال به موسیقی و تمرین منظم، مغز را هم‌زمان با محرک‌های شنیداری، حرکتی و شناختی درگیر می‌کند. پژوهش‌های دیگری نیز نشان داده‌اند که آموزش پیانو در سالمندان می‌تواند با تغییراتی در مهارت‌های حرکتی ظریف و برخی شاخص‌های شناختی و ساختاری مغز همراه باشد.

به همین دلیل، موسیقی می‌تواند یکی از فعالیت‌های جذاب برای سالمندی فعال باشد؛ به‌ویژه زمانی که فرد آن را به شکل منظم و همراه با یادگیری انجام دهد. بااین‌حال، برای تعیین اینکه این مداخلات تا چه اندازه می‌توانند بر زوال شناختی یا بیماری‌هایی مانند آلزایمر اثر بگذارند، به مطالعات طولانی‌تر و پژوهش روی افراد دارای اختلال شناختی نیز نیاز است.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد شش ماه فعالیت و آموزش موسیقایی در سالمندان سالم با افزایش ماده خاکستری در چند ناحیه مغز و بهبود برخی شاخص‌های حافظه کاری شنیداری همراه بوده است. این نتایج تصویری امیدوارکننده از توانایی مغز برای تغییر و سازگاری حتی در سال‌های سالمندی ارائه می‌دهد، اما به‌معنای درمان یا پیشگیری قطعی از آلزایمر نیست. موسیقی می‌تواند بخشی از سبک زندگی فعال و محرک ذهنی در دوران سالمندی باشد؛ در کنار فعالیت بدنی، ارتباط اجتماعی، خواب کافی و سایر عوامل شناخته‌شده مؤثر بر سلامت مغز.

ماده خاکستری چیست؟

ماده خاکستری بخش مهمی از مغز است که محل تجمع تعداد زیادی از سلول‌های عصبی و ارتباطات آن‌هاست. این بخش در پردازش اطلاعات، یادگیری، حافظه، توجه، تصمیم‌گیری و کنترل حرکات نقش دارد. برخلاف ماده سفید که بیشتر وظیفه انتقال پیام‌های عصبی را بر عهده دارد، ماده خاکستری بیشتر با پردازش و تفسیر اطلاعات مرتبط است.