وقتی هوش مصنوعی جای آدم‌ها را می‌گیرد؛ چه کسانی بیشتر وابسته می‌شوند؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  فرض کنید هر روز با یک هوش مصنوعی صحبت می کنید. از کارتان می گویید. از رابطه تان. از تنهایی تان. حتی شاید بعضی چیزهایی را می گویید که به آدم های اطراف خودتان نمی گویید. حالا یک روز سیستم تغییر می کند. لحنش عوض می شود. حافظه اش از بین می رود یا اصلا دیگر در دسترس نیست.

برای یک نفر این فقط یک تغییر محصول است. برای نفر دیگر ممکن است شبیه از دست دادن یک رابطه باشد.

یک پژوهش تازه با بررسی ۳۰ رویداد اختلال یا تغییر در همراهان هوش مصنوعی و تحلیل طولی داده های ردیت گزارش کرده است که شروع اختلال با افزایش فوری نشانه های زبانی اضطراب، استرس، بیان های مرتبط با خودکشی و فعال شدن زبان سوگ در سطح جامعه آنلاین همراه بوده است. پژوهشگران تاکید کرده اند که این نتایج در سطح جامعه آنلاین هستند و به معنای تشخیص بالینی افراد نیستند.

چرا یک نفر به  هوش مصنوعی وابسته می شود و دیگری نه؟

اینجا شخصیت وارد داستان می شود. پژوهش دیگری که در سپتامبر ۲۰۲۶ به صورت پیش چاپ منتشر شده، ۵۲ کاربر دارای پیوند عاطفی با هوش مصنوعی را در بخش کیفی و ۶۷۳ کاربر چینی را در بخش طولی بررسی کرد. پژوهشگران چهار الگوی اثرگذاری را شناسایی کردند: اثر حداقلی، سودمحور، مختلط و پرخطر.

کاربرانی که در گروه پرخطر قرار گرفتند، پیوند عاطفی بالاتر با هوش مصنوعی را در کنار ناکامی بیشتر نیازهای بین فردی، مشکلات تنظیم هیجان، علائم بیشتر اضطراب و افسردگی و عزت نفس و شکوفایی پایین تر نشان دادند اما بعد از کنترل وضعیت اولیه و متغیرهای دیگر، این الگوها در بیشتر پیامدهای شش ماه بعد پیش بینی کننده نبودند. بنابراین مقاله از آسیب گسترده و قطعی صحبت نمی کند، بلکه از یک گروه آسیب پذیرتر صحبت می کند. این تفاوت بسیار مهم است.

ممکن است هوش مصنوعی علت مشکل نباشد.  ممکن است فردی که از قبل تنها، مضطرب، افسرده یا در تنظیم هیجان آسیب پذیرتر است، بیشتر به یک رابطه همیشه در دسترس جذب شود  یعنی گاهی رابطه انسان و هوش مصنوعی بیشتر شبیه آینه است تا موتور اصلی مشکل.

تاثیر سرمایه روانشناختی بر وابستگی به هوش مصنوعی 

دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و  استاد دانشگاه - می گوید: سرمایه روانشناختی با چهار منبع مثبت  امید، خودکارآمدی، تاب آوری و خوش بینی توضیح داده می شود. سرمایه روانشناختی با سلامت روان ارتباط مثبت قابل توجهی دارد. در میان چهار مولفه، خوش بینی و امید ارتباط قوی تری با سلامت روان داشتند اما نباید آن را به معنای مصونیت افراد دارای سرمایه روانشناختی بالا از بیماری روانی دانست.

پس می توان یک مدل جالب ساخت: فردی که روابط انسانی رضایت بخش، امید، خودکارآمدی و تاب آوری بیشتری دارد، ممکن است هوش مصنوعی را بیشتر به عنوان ابزار یا همراه مکمل تجربه کند.

فردی که تنهایی، نیازهای بین فردی برآورده نشده یا دشواری تنظیم هیجان دارد، ممکن است از همان فناوری کارکرد متفاوتی بگیرد.

نباید سریع سراغ کلیشه فردگرا و جمع گرا برویم

اتفاقا پژوهش های فرهنگی نشان داده اند فردگرایی و جمع گرایی فقط ویژگی کشورها نیستند؛ افراد درون یک کشور نیز می توانند درجات متفاوتی از این گرایش ها داشته باشند. یک فراتحلیل کلاسیک نیز نشان داده بود تفاوت های فرهنگی در خودپنداره و روابط اجتماعی پیچیده تر از یک دوگانه ساده شرق و غرب است.

مطالعات جدیدتر نیز نشان می دهند رابطه تنظیم هیجان و سلامت روان در فرهنگ های مختلف یکسان نیست. یک فراتحلیل بزرگ شامل ۲۴۹ مقاله و بیش از ۱۵۰ هزار نفر در ۳۷ کشور نشان داد اثر راهبردهایی مانند بازسازی شناختی و سرکوب هیجان می تواند با ویژگی های فرهنگی تغییر کند.

حتی درباره شخصیت و فرهنگ نیز یک نکته مهم وجود دارد. ممکن است مسئله فقط این نباشد که شخصیت فرد چیست. ممکن است مسئله این باشد که آیا شخصیت و نیازهای او با محیط اجتماعی اش جور درمی آید یا نه.

پژوهش های میان فرهنگی نشان داده اند ناسازگاری میان گرایش های فردی و ارزش های محیط اجتماعی می تواند با پریشانی روانشناختی ارتباط داشته باشد بنابراین اگر روزی یک همراه هوش مصنوعی از زندگی یک نفر حذف شود، واکنش او احتمالا فقط به خود فناوری مربوط نیست.

ممکن است به تنهایی مربوط باشد. به سبک دلبستگی و رابطه مربوط باشد. به ویژگی های شخصیتی مربوط باشد. به توانایی تنظیم هیجان مربوط باشد. به امید و تاب آوری مربوط باشد و حتی به این مربوط باشد که فرد در چه محیط فرهنگی و اجتماعی زندگی می کند و رابطه انسانی در آن محیط چه معنایی دارد.

در نهایت، سوال اصلی این نیست که آیا هوش مصنوعی افراد را بیمار می کند؟

سوال دقیق تر این است: چه چیزی باعث می شود یک انسان، یک ماشین را به جایی وارد کند که قبلا برای رابطه، آرامش و تعلق به انسان های دیگر اختصاص داشت؟

و پاسخ این سوال احتمالا بیشتر درباره خود انسان است تا خود ماشین.