دانشجویان دکتری بخوانند

همه شنیده‌ایم در دوره کارشناسی با منابع تخصصی آشنا می‌شویم و یاد می‌گیریم برای اطلاع از جنبه‌های تئوریک یک موضوع چگونه نیازهای خود را مرتفع کنیم. حتی در رشته‌های مهندسی گفته می‌شود لیسانس در این رشته‌ها به معنای یادگیری نحوه استفاده از هندبوک‌هاست.

در کارشناسی ارشد با پژوهش آشنا می‌شویم. در دوره دکترای تخصصی چه؟ آیا ادامه همان دو مقطع است یا همچنان که در کارشناسی ارشد با تغییر رویکرد مواجهیم در دوره دکتری نیز رویکردی جدید دنبال می‌شود؟

این رویکرد، اجتهاد است؛ همچنان که در نظام حوزوی، فرد پس از طی مبادی و مبانی به نقطه‌‎ای می‌رسد که خود می‌تواند اجتهاد کند. او با اتکا به منابع عملا به نقطه نظریه‌پردازی یا حداقل، کشف راه حل نایل می‌آید. او دیگر، طوطی نیست تا گفته‌های استادان خود را فقط نقل کند، استادانی که لابد خود نیز همین راه را رفته‌اند! آن طلبه وقتی به اجتهاد می‌رسد دیگر آن طوطی ناقل نیست بلکه به نطق رسیده است.

آن چیزی که معمولا بعضی استادان گرامی در دوره دکتری کمتر توجه می‌کنند در همین نکته نهفته است.‌قرار نیست به دانشجوی دکتری هم مثل دانشجوی کارشناسی، جزوه‌ای یا لینک چند مقاله بدهیم و بعد هم از همان امتحان بگیریم. قرار نیست یک تکلیف پژوهشی بدهیم و او با هوش مصنوعی، سر و ته کار را جمع کند و همه خوشحال باشیم که کار به سامان رسیده است. قرار نیست یک دورهمی، برگزار کنیم که نهایتا به درد آمارِ خانه‌خراب‌کن بخورد. درس‌های دوره دکتری هر کدام مثل یک رساله‌اند که استاد درس مثل استاد راهنما در کنار دانشجو قرار می‌گیرد، راهنمایی کلی می‌کند و دانشجو یاد می‌گیرد روی پای خود بایستد و مجتهد شود.

در نظام مقاله‌زده آموزش عالی ما دانشجویانِ خوبِ دکتری به ماشین تولید مقاله برای ارتقای رتبه استادان خود تبدیل شده‌اند که آسیب‌شناسی‌اش بحثی جداگانه می‌طلبد. اما نکته دیگر این است: شاید اصلی‌ترین مرحله یک پژوهش، انتخاب درست روش تحقیق باشد. از میان انبوه روش‌ها کدام روش و تکنیک برای حل مسئله مورد نظر مناسب‌تر است؟ این روش‌ها به جعبه ابزار می‌ماند که فقط یک کاردان می‌داند از هر ابزاری برای چه هدفی و چه کاری استفاده کند. همین جا و داخل پرانتز باید افزود در رساله‌های دکتری و پژوهش‌های راهبردی یا کاربردی، وجود یک استاد روش تحقیق در تیم، ضروری است چرا که استاد راهنما اگرچه در موضوع، متخصص است اما ضرورتا در روش تحقیق، متخصص نیست؛ هر چند که درس یا دروس چند واحدی آن را در دوره تحصیل خود گذرانده باشد.