فلج خواب چیست؟ / چرا هنگام بیدار شدن نمی توانیم بدنمان را حرکت دهیم؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، این تجربه که برای بسیاری از افراد بسیار ترسناک است، فلج خواب (Sleep Paralysis) نام دارد. فلج خواب یکی از پدیده های شناخته شده در علم خواب است و برخلاف برخی باورهای عامیانه، توضیحی عصب شناختی دارد.

چرا هنگام بیدار شدن بدن حرکت نمی کند؟

برای درک فلج خواب باید با مرحله ای از خواب به نام خواب حرکات سریع چشم (REM) آشنا شویم. در این مرحله، مغز فعالیت بالایی دارد و رویاهای واضح و داستانی بیشتر در آن رخ می دهند. در عین حال، برای جلوگیری از اجرای حرکات رویا در دنیای واقعی، فعالیت بسیاری از عضلات ارادی بدن به طور موقت مهار می شود. به این وضعیت آتونی عضلانی (Muscle Atonia) گفته می شود.

در حالت معمول، هنگام بیدار شدن، این مهار عضلانی پایان می یابد و فرد می تواند حرکت کند اما در فلج خواب، ممکن است آگاهی فرد بازگردد، در حالی که مهار عضلانی مرتبط با مرحله خواب هنوز ادامه دارد. نتیجه این ناهماهنگی آن است که فرد محیط را درک می کند، اما برای لحظاتی توانایی حرکت کردن ندارد.

چرا بعضی افراد در فلج خواب حضور یک موجود یا فرد ناشناس را احساس می کنند؟

یکی از ترسناک ترین بخش های فلج خواب، تجربه های ادراکی غیرمعمول است. برخی افراد می گویند سایه ای در گوشه اتاق دیده اند، صدای قدم شنیده اند یا احساس کرده اند کسی کنار تختشان ایستاده است.

این تجربه ها می توانند با توهم های هنگام بیدار شدن (Hypnopompic Hallucinations) همراه باشند.در این حالت، عناصر مربوط به رویا ممکن است همچنان وارد تجربه آگاهانه فرد شوند. بنابراین فرد هم زمان بخشی از محیط واقعی را می بیند و تجربه هایی شبیه رویا را نیز احساس می کند. احساس فشار روی قفسه سینه نیز ممکن است با وضعیت تنفس و تجربه های ادراکی هنگام فلج خواب ارتباط داشته باشد.

آیا فلج خواب تجربه ای نادر است؟

یک مرور نظام مند و فراتحلیل منتشر شده در سال ۲۰۲۴، داده های ۷۶ مطالعه با مجموع بیش از ۱۶۷ هزار شرکت کننده را بررسی کرد.برآورد پژوهش  نشان داد شیوع کلی فلج خواب در مطالعات بررسی شده حدود ۳۰ درصد بوده است. البته تفاوت روش های اندازه گیری و ویژگی های نمونه های پژوهشی باعث می شود این عدد را نباید به عنوان درصد قطعی همه جمعیت های جهان در نظر گرفت.

این بررسی همچنین نشان داد  توهم های دیداری و شنیداری در بخشی از تجربه های فلج خواب گزارش می شوند، اما همه افراد چنین تجربه هایی ندارند.

چه عواملی با فلج خواب ارتباط دارند؟

بی نظمی در خواب، کم خوابی، تغییر ساعت خواب، استرس و خوابیدن در وضعیت طاق باز از عواملی هستند که در پژوهش ها با افزایش احتمال تجربه فلج خواب ارتباط داشته اند.

همچنین این پدیده ممکن است در افراد مبتلا به برخی اختلالات خواب، از جمله نارکولپسی (Narcolepsy)، بیشتر مشاهده شود.با این حال، تجربه یک یا چند نوبت فلج خواب به معنای ابتلا به نارکولپسی یا بیماری روانی نیست.

هنگام فلج خواب چه کار کنیم؟

اگر این اتفاق رخ داد، تلاش برای آرام ماندن اهمیت دارد. یادآوری این نکته که وضعیت معمولا گذراست و به معنای حضور یک تهدید واقعی نیست، می تواند ترس را کاهش دهد.

برخی افراد تمرکز بر تنفس آرام یا تلاش برای حرکت دادن عضلات کوچک مانند انگشتان را مفید می دانند، هرچند این روش ها درمان قطعی نیستند.برای کاهش احتمال تکرار نیز بهتر است ساعت خواب منظم باشد، کم خوابی جبران شود و مشکلات زمینه ای خواب بررسی شوند.

اگر فلج خواب بطور مکرر رخ می دهد خواب روزانه را مختل می کند یا با خواب آلودگی شدید روزانه و ضعف ناگهانی عضلات همراه است، مراجعه به متخصص خواب یا پزشک اهمیت دارد.

فلج خواب نمونه ای جالب از ناهماهنگی میان فعالیت مغز و بدن در مرز خواب و بیداری است. فرد در این حالت آگاه است، اما بدن هنوز در وضعیت مهار حرکتی مربوط به خواب قرار دارد. شناخت این سازوکار می تواند از ترس های غیرضروری بکاهد و به افراد کمک کند این تجربه را به عنوان یک پدیده قابل بررسی علمی بشناسند.