هشدار روانشناسانه ؛ پشت ساعت‌ های بی‌ تحرکی نسل آلفا یک راز پنهان است! / آخرین پژوهش ها نشان می دهد

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  مهمترین یافته پژوهش مربوط به خواب بود؛ ارتباط کم تحرکی با مشکلات خواب از تمام پیامدهای دیگر قوی تر گزارش شد. مطالعه ای که ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در بخش Mental Health and Wellbeing in Education مجله Frontiers in Education منتشر شد، سراغ یکی از عادت هایی رفت که در زندگی بسیاری از کودکان نسل آلفا امروز عادی شده است؛ ساعت هایی که کودک بیدار است اما بخش بزرگی از آنها را نشسته یا در وضعیت کم تحرک می گذراند. این وضعیت می تواند شامل تماشای تلویزیون، استفاده از تبلت و تلفن همراه، بازی های ویدیویی یا دیگر فعالیت هایی باشد که انرژی بسیار کمی مصرف می کنند. پژوهشگران می خواستند بدانند این الگوی زندگی فقط با پیامدهای جسمانی ارتباط دارد یا ممکن است با خواب، تنظیم هیجان و انگیزه تحصیلی کودکان نیز همراه باشد. در این پژوهش ۱۸۵ دانش آموز ۹ تا ۱۲ ساله از دو مدرسه ابتدایی در شهر خائن اسپانیا بررسی شدند. ۹۷ نفر پسر و ۸۸ نفر دختر بودند. رفتار کم تحرک، عزت نفس، توانایی تنظیم هیجان، بی ثباتی و منفی گرایی هیجانی، انگیزه تحصیلی و مشکلات خواب با ابزارهای استاندارد سنجیده شدند و پژوهشگران در تحلیل ها سن، جنس و شاخص توده بدنی کودکان را نیز در نظر گرفتند.

قوی ترین ارتباط، با خواب بود

نتایج اولیه نشان داد هرچه رفتار کم تحرک بیشتر بود، امتیاز تنظیم هیجان و انگیزه درونی پایین تر و بی ثباتی هیجانی و مشکلات خواب بیشتر بود. ارتباط میان کم تحرکی و اختلالات خواب از بقیه بسیار قوی تر بود؛ ضریب همبستگی آن ۰.۶۰۵ گزارش شد. پس از کنترل سن، جنس و شاخص توده بدنی نیز ارتباط میان رفتار کم تحرک و مشکلات خواب همچنان باقی ماند و مدل آماری مربوط به خواب حدود ۳۸.۶ درصد از تفاوت مشکلات خواب کودکان را توضیح می داد.

در مقابل، بعضی ارتباط ها بسیار ضعیف تر بودند. برای مثال کم تحرکی در تحلیل اولیه با عزت نفس پایین تر همراه بود، اما پس از در نظر گرفتن سن، جنس و شاخص توده بدنی، این رابطه دیگر از نظر آماری معنادار نبود. این نکته مهم است، زیرا نشان می دهد نمی توان از روی میزان نشستن کودک درباره عزت نفس او نتیجه گیری ساده کرد. عزت نفس تحت تاثیر روابط خانوادگی، تجربه مدرسه، پذیرش همسالان، تصویر بدنی و عوامل بسیار دیگری قرار دارد.

تنظیم هیجان با کم تحرکی ارتباط داشت

پژوهشگران در بررسی تنظیم هیجان نیز الگوی قابل توجهی دیدند. پس از تعدیل متغیرهای دیگر، رفتار کم تحرک بیشتر با تنظیم هیجانی ضعیف تر همراه بود. در سوی دیگر، بی ثباتی هیجانی و منفی گرایی با افزایش رفتار کم تحرک بیشتر می شد. البته اندازه این ارتباط ها به بزرگی رابطه با خواب نبود و مدل ها تنها بخش کوچکی از تفاوت میان کودکان را توضیح می دادند. بنابراین این یافته به معنی آن نیست که نشستن طولانی به تنهایی باعث بی ثباتی هیجانی می شود، اما نشان می دهد سبک زندگی کودک ممکن است یکی از قطعات پازل سلامت هیجانی او باشد.

تلنگر روانشناسی؛ مشکل همیشه از رفتار کودک شروع نمی شود!

دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه می گوید: وقتی کودک زود عصبانی می شود، تحمل ناکامی اش پایین می آید، حوصله انجام تکالیف را ندارد یا شب ها خوب نمی خوابد، بزرگسالان معمولا سراغ ویژگی های شخصیتی او می روند و می گویند لجباز شده، انگیزه ندارد یا همیشه بدخلق است، اما گاهی پیش از برچسب زدن باید یک روز معمولی زندگی کودک را از صبح تا شب نگاه کرد.

کودکی که ساعت های طولانی نشسته است فقط چند کالری کمتر نمی سوزاند. ممکن است فرصت بازی آزاد، دویدن، تعامل با همسالان، تجربه موفقیت جسمانی، کشف محیط و تخلیه طبیعی تنش را هم کمتر داشته باشد. اگر این کم تحرکی با استفاده طولانی از صفحه نمایش تا ساعات نزدیک خواب همراه شود، ریتم خواب نیز ممکن است تحت تاثیر قرار گیرد.

تلنگر مهم این است گاهی وقتی حال کودک تغییر کرده، فقط نباید از او بپرسیم چرا اینطور رفتار می کنی؟ بلکه باید بپرسیم روزت را چگونه می گذرانی؟ رفتار، خواب، حرکت، ارتباط اجتماعی و خلق کودک از یکدیگر جدا نیستند و تغییر مداوم در یکی از آنها می تواند همراه با تغییر در بخش های دیگر باشد.

انگیزه درونی هم پایین تر بود

مطالعه همچنین نشان داد رفتار کم تحرک بیشتر با انگیزه درونی کمتر ارتباط داشت؛ یعنی کودکانی که بیشتر کم تحرک بودند، به طور متوسط انگیزه کمتری برای انجام فعالیت های تحصیلی به خاطر علاقه، کنجکاوی یا لذت خود فعالیت گزارش می کردند. این رابطه پس از کنترل سن، جنس و شاخص توده بدنی همچنان معنادار بود، هرچند مقدار واریانس توضیح داده شده کوچک بود. در مقابل، ارتباط با انگیزه بیرونی و بی انگیزگی پس از تعدیل متغیرها دیگر به سطح معناداری آماری نرسید. این تفاوت مهم است. نمی توان گفت کودک کم تحرک حتما به مدرسه بی علاقه می شود، اما ممکن است سبک زندگی ای که فرصت حرکت، تجربه مهارت، تعامل و موفقیت های کوچک را محدود می کند، با بخشی از تجربه انگیزشی کودک نیز ارتباط داشته باشد.

پیام پیشگیرانه؛ قرار نیست کودک را از صندلی ممنوع کنیم

پیام این پژوهش این نیست که هر کودک باید تمام روز در حال دویدن باشد یا هر دقیقه نشستن خطرناک است. مسئله بیشتر به تعادل روزانه کودک برمی گردد.اگر ساعت های مدرسه، تکلیف، بازی دیجیتال و تماشای محتوا روی هم جمع شوند و حرکت از زندگی کودک حذف شود، بهتر است خانواده به جای یک ممنوعیت ناگهانی، فرصت های طبیعی حرکت را بیشتر کند؛ پیاده روی، بازی در فضای باز، فعالیت خانوادگی، ورزش مورد علاقه کودک و حتی شکستن دوره های طولانی نشستن با چند دقیقه حرکت می توانند بخشی از روز شوند.

والدین دقیقا چه کارهایی می توانند انجام دهند؟

دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه- می گوید: بجای اینکه همه توجه روی کم کردن موبایل باشد، بهتر است والدین چند تغییر کوچک اما پیوسته در ریتم روز کودک ایجاد کنند. اولین اقدام این است که دوره های طولانی نشستن شکسته شوند . اگر کودک برای درس، بازی یا تماشای محتوا مدت زیادی نشسته است، هر ۳۰ تا ۶۰ دقیقه چند دقیقه حرکت، راه رفتن، کشش بدن یا انجام یک کار ساده در خانه می تواند ریتم بی تحرکی را قطع کند.

اقدام دوم این است که حرکت به یک فعالیت خانوادگی تبدیل شود، نه مجازات کودک . پیاده روی بعد از شام، بازی با توپ، دوچرخه سواری، رفتن به پارک یا حتی انجام کارهای خانه به شکل فعال، معمولا از دستور بلند شو ورزش کن، پذیرش بیشتری دارد. وقتی والدین خودشان نیز در این فعالیت ها شرکت می کنند، کودک کمتر احساس می کند تنها او هدف محدودیت قرار گرفته است.

نکته سوم، ساختن فاصله میان صفحه نمایش و زمان خواب است. بهتر است در یک بازه مشخص قبل از خواب، استفاده از تلفن همراه، تبلت و بازی های بسیار تحریک کننده کمتر شود و به جای آن فعالیت هایی آرام تر مثل کتاب خواندن، گفت وگوی کوتاه خانوادگی، موسیقی آرام یا آماده شدن برای خواب قرار بگیرد. هدف این نیست که همه خانواده ها یک قانون خشک داشته باشند؛ مهم این است که مغز کودک فرصت پیدا کند از حالت تحریک روزانه وارد ریتم شب شود.

چهارمین اقدام، ثابت نگه داشتن نسبی ساعت خواب و بیداری است. تغییر شدید ساعت خواب میان روزهای مدرسه و تعطیلات می تواند ریتم شبانه روزی کودک را به هم بزند. داشتن یک چارچوب نسبتا قابل پیش بینی به بدن کمک می کند زمان خواب و بیداری را بهتر تنظیم کند.

پنجم این است که والدین فقط مقدار فعالیت را نبینند، بلکه خلق و رفتار کودک را در کنار خواب و تحرک دنبال کنند . اگر کودک در چند هفته اخیر همزمان کمتر حرکت می کند، خوابش بدتر شده، صبح ها سخت بیدار می شود، زودتر عصبانی می شود یا علاقه اش به بازی و ارتباط با دیگران کمتر شده، بهتر است این تغییرات کنار هم دیده شوند، نه به عنوان چند مشکل جداگانه.

در نهایت، اگر کودک خروپف شدید دارد، در خواب وقفه تنفسی دیده می شود، خواب آلودگی روزانه قابل توجه دارد، مشکلات خواب برای چند هفته ادامه پیدا کرده یا تغییرات خلق و رفتار او شدید و پایدار شده است، ارزیابی پزشک یا متخصص سلامت روان کودک می تواند کمک کننده باشد. در این شرایط، هدف پیدا کردن «مقصر» نیست؛ هدف این است که مشخص شود آیا یک مسئله خواب، جسمی یا روان شناختی زمینه ای وجود دارد.

این پژوهش علت و معلول را ثابت نمی کند

این مطالعه مقطعی بوده است؛ یعنی پژوهشگران کودکان را در یک مقطع زمانی بررسی کرده اند. به همین دلیل نمی توان گفت نشستن طولانی باعث مشکلات خواب یا ضعف تنظیم هیجان شده است. حتی ممکن است بخشی از رابطه در جهت عکس عمل کند؛ برای مثال کودکی که خواب نامطلوب یا مشکلات هیجانی دارد شاید بیشتر به فعالیت های کم تحرک گرایش پیدا کند. از سوی دیگر، اندازه ارتباط با تنظیم هیجان و انگیزه درونی نسبتا کوچک بوده و عوامل بسیار دیگری می توانند روی این ویژگی ها اثر بگذارند. بنابراین برای مشخص شدن جهت رابطه به مطالعات طولی و مداخله ای نیاز است.

مهمترین نکته این پژوهش این است که سلامت کودک را نمی توان به وزن و قد و تعداد ساعت ورزش خلاصه کرد. بدن کودک، خواب او، هیجان هایش، انگیزه اش و شیوه ای که روزش را می گذراند به هم متصل اند. گاهی کودکی که شب خوب نمی خوابد و روز زود از کوره در می رود، فقط به «تربیت سخت تر» احتیاج ندارد؛ شاید لازم باشد ببینیم چند ساعت از روزش روی صندلی، مبل یا مقابل صفحه نمایش گذشته و چه قدر برای حرکت، بازی و تعامل واقعی فرصت داشته است.

مشخصات پژوهش

عنوان مقاله: Sedentary behaviour and psychosocial and sleep-related outcomes in primary school children: a cross-sectional study

نوع مطالعه: مقطعی

نمونه: ۱۸۵ کودک ۹ تا ۱۲ ساله

محل پژوهش: دو مدرسه ابتدایی در خائن، اسپانیا

مجله: Frontiers in Education، بخش Mental Health and Wellbeing in Education

تاریخ انتشار: ۸ سپتامبر ۲۰۲۶

DOI: 10.3389/feduc.2026.1934325