راز تاتامی ژاپنی‌ ها برای کاهش اضطراب چیست؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، وقتی مضطربیم، معمولا سراغ ذهن می رویم؛ تلاش می کنیم افکارمان را عوض کنیم، نفس عمیق بکشیم یا خودمان را آرام کنیم. اما پژوهشی تازه از ژاپن سوال متفاوتی مطرح کرده است: آیا خودِ محیط فیزیکی، حتی چیزی به سادگی جنس سطحی که روی آن نشسته ایم، می تواند بر تنش، اضطراب و فعالیت مغز اثر بگذارد؟ یک آزمایش کوچک نشان داده است نشستن روی حصیر سنتی ژاپنی ساخته شده از ایگوسا با کاهش گزارش شده تنش و اضطراب و تغییراتی در الگوی فعالیت مغزی همراه بوده است. یافته جالب است، اما هنوز آن قدر زود است که بتوان از اثر ضد اضطراب تاتامی حرف قطعی زد. پژوهشگران دانشگاه کیوشو در ژاپن سراغ یکی از عناصر بسیار آشنای معماری سنتی این کشور رفتند؛ حصیرهایی که از گیاه ایگوسا ساخته می شوند و در تاتامی های سنتی ژاپنی به کار می روند. آنها می خواستند بدانند آیا تماس با این ماده طبیعی فقط یک تجربه فرهنگی و حسی است یا می تواند همزمان با تغییراتی در وضعیت روانی و فعالیت مغز همراه شود.

در این آزمایش ۱۷ داوطلب جوان شرکت کردند. هر فرد در دو شرایط متفاوت بررسی شد؛ یک بار روی حصیر ایگوسا و بار دیگر روی سطحی از پلی پروپیلن بدون بو نشست. طراحی مطالعه متقاطع بود؛ یعنی هر شرکت کننده هر دو شرایط را تجربه کرد و به این ترتیب تفاوت های فردی کمتر وارد مقایسه می شد. افراد در محیطی کنترل شده و عایق صدا قرار گرفتند، تکالیف ساده ای انجام دادند و همزمان فعالیت مغزی آنها با EEG ثبت شد. بعد از هر شرایط نیز از آنها درباره تنش، اضطراب و میزان راحتی سوال شد.

شرکت کنندگان روی حصیر سنتی اضطراب کمتری گزارش کردند

نتایج نشان داد وقتی افراد روی سطح ایگوسا نشسته بودند، میزان تنش و اضطراب گزارش شده کمتر بود و احساس راحتی بیشتری تجربه کردند. همزمان تغییراتی در برخی باندهای فعالیت مغزی از جمله آلفا، بتا و گاما مشاهده شد؛ الگوهایی که پژوهشگران آنها را در ارتباط با توجه، تمرکز، درگیری شناختی و جابه جایی میان حالت استراحت و انجام تکلیف تفسیر کردند.

این یافته به خودی خود جذاب است، چون نشان می دهد تجربه ذهنی ما فقط از آنچه درون سرمان می گذرد تشکیل نشده است. بو، بافت، نور، صدا، دما و نوع محیطی که بدن در آن قرار دارد هم می توانند بخشی از تجربه روانی باشند. مغز دائما اطلاعات محیطی را دریافت و ارزیابی می کند؛ حتی زمانی که ما آگاهانه به آنها توجه نمی کنیم.

تلنگر روانشناسی؛ همیشه لازم نیست  اول از فکر شروع کنیم

دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه می گوید: در فرهنگ عمومی، وقتی کسی مضطرب است اغلب به او گفته می شود فکرت را عوض کن، مثبت فکر کن یا زیاد بهش فکر نکن. این توصیه ها گاهی حتی اضطراب را بیشتر می کنند، چون فرد احساس می کند علاوه بر اضطراب باید ذهن خودش را هم کنترل کند اما روان انسان فقط مجموعه ای از افکار نیست. بدن و محیط هم در تنظیم حال ما نقش دارند. یک اتاق پرنور و شلوغ، صدای مداوم اعلان ها، گرمای زیاد، صندلی ناراحت یا فضایی که هیچ نشانه ای از آرامش ندارد می تواند بدن را در حالت تحریک نگه دارد. در مقابل، کاهش محرک های اضافی، تماس با بافت های طبیعی، نور ملایم، سکوت یا محیط قابل پیش بینی ممکن است به بدن کمک کند از حالت آماده باش فاصله بگیرد.

تلنگر این پژوهش همین جاست: گاهی پیش از آنکه از خودمان بخواهیم آرام فکر کنیم، بد نیست ببینیم در چه محیطی از مغزمان انتظار آرامش داریم. این حرف به معنی آن نیست که اضطراب با عوض کردن کف اتاق درمان می شود. مسئله این است که ذهن از محیط جدا نیست و بعضی تغییرات کوچک محیطی ممکن است به تنظیم بهتر برانگیختگی کمک کنند.

چرا یک ماده طبیعی ممکن است چنین اثری داشته باشد؟

پژوهشگران چند توضیح احتمالی مطرح کرده اند. ایگوسا بوی خاص، بافت طبیعی و ویژگی های حسی متفاوتی از پلی پروپیلن دارد. این تفاوت های حسی ممکن است روی سیستم عصبی خودمختار، تجربه آرامش و نحوه پردازش محیط اثر بگذارند.

از سوی دیگر، نباید نقش آشنایی فرهنگی را نادیده گرفت. برای افراد ژاپنی، تاتامی می تواند با خانه، سنت، استراحت یا فضاهای آشنا پیوند داشته باشد. بنابراین بخشی از اثر ممکن است از معنایی بیاید که این ماده در ذهن فرد دارد، نه فقط از ویژگی فیزیکی آن.

این دقیقا یکی از دلایلی است که باید در تفسیر پژوهش محتاط بود. اگر همین آزمایش در کشوری دیگر با افرادی انجام شود که هیچ تجربه فرهنگی با تاتامی ندارند، شاید نتیجه متفاوت باشد.

آیا این یعنی طبیعت مستقیما اضطراب را درمان می کند؟

نه. چنین نتیجه ای از این مطالعه به دست نمی آید. نمونه فقط ۱۷ نفر بوده و اثرها کوتاه مدت اندازه گیری شده اند. پژوهشگران اضطراب مزمن یا اختلال اضطرابی را درمان نکرده اند و نمی دانیم اگر فرد روزها یا هفته ها در چنین محیطی قرار بگیرد نتیجه چه خواهد بود. همچنین تغییرات EEG به تنهایی معنای ساده ای ندارند. اینکه یک باند مغزی افزایش یا کاهش پیدا کند لزوما معادل یک حالت روان شناختی مشخص نیست. تفسیر EEG به زمینه آزمایش، محل ثبت و روابط میان باندهای مختلف وابسته است بنابراین تبدیل یافته به تیترهایی مثل تاتامی مغز را آرام می کند یا حصیر ژاپنی درمان اضطراب است اغراق آمیز خواهد بود.

چیزی که این پژوهش واقعا مهم می کند

اهمیت مطالعه بیشتر در سوالی است که مطرح می کند: ما چقدر محیط را در سلامت روان جدی می گیریم؟ بسیاری از افراد ساعت های طولانی در محیط هایی زندگی و کار می کنند که پر از نور مصنوعی، صدا، صفحه نمایش و محرک های متوالی است. وقتی خسته یا مضطرب می شوند، تمام مسئولیت تنظیم حال را روی ذهن خودشان می گذارند؛ انگار محیط هیچ نقشی ندارد. در حالی که پژوهش های حوزه روانشناسی محیطی سال هاست نشان داده اند فضا می تواند روی خلق، توجه، استرس و احساس امنیت اثر بگذارد. مطالعه جدید درباره ایگوسا نیز در همین مسیر قرار می گیرد و نشان می دهد حتی یک تفاوت ساده در سطح تماس بدن با محیط ممکن است با تغییراتی در تجربه ذهنی همراه باشد.

پیام کاربردی؛ لازم نیست خانه را ژاپنی کنیم

اگر از این پژوهش یک پیام عملی بیرون بکشیم، آن پیام خریدن تاتامی نیست. مهم تر این است که ببینیم محیط استراحت ما چقدر واقعا برای استراحت طراحی شده است. اگر اتاق خواب پر از اعلان، صفحه روشن، وسایل کاری و محرک های دائمی باشد، ممکن است خاموش کردن ذهن دشوارتر شود. کم کردن نور شدید در ساعات شب، کاهش صداهای غیرضروری، کنار گذاشتن وسایل کاری از فضای استراحت و استفاده از عناصر طبیعی یا بافت هایی که برای فرد آرامش بخش هستند، می توانند به ساختن یک محیط کم تحریک تر کمک کنند.

در محیط کار هم می توان همین اصل را دید. یک فضای شلوغ و پر از وقفه با فضایی که امکان تمرکز و چند دقیقه آرامش دارد تجربه روانی یکسانی ایجاد نمی کند. نکته مهم این است که محیط به جای درمان، می تواند بخشی از تنظیم روزانه باشد.

یک نکته روانشناختی دیگر؛ حس امنیت همیشه شناختی نیست

معمولا فکر می کنیم برای احساس امنیت باید اول قانع شویم که خطری وجود ندارد. اما بدن بسیاری از نشانه های امنیت و تهدید را پیش از تحلیل آگاهانه پردازش می کند. نور نرم، فضای قابل پیش بینی، بافت آشنا، صدای آرام و نبود محرک های ناگهانی می توانند به بدن پیام دهند که لازم نیست در حالت آماده باش بماند. برعکس، محیط پر سر و صدا و غیرقابل پیش بینی می تواند حتی بدون خطر واقعی سطح برانگیختگی را بالا نگه دارد. به همین دلیل بعضی افراد وقتی وارد یک فضای آرام می شوند قبل از اینکه چیزی بگویند احساس می کنند «نفس شان باز شده». این تجربه صرفا شاعرانه نیست؛ بدن و سیستم عصبی از محیط اطلاعات می گیرند.

نباید اضطراب را به دکوراسیون تقلیل داد

اینجا یک مرز مهم وجود دارد. کسی که دچار اضطراب شدید یا اختلال اضطرابی است، ممکن است به روان درمانی، ارزیابی پزشکی یا درمان های دیگری نیاز داشته باشد. تغییر محیط می تواند کمک کننده باشد، اما جای درمان را نمی گیرد. همچنین اگر فرد در شرایط واقعی پرتنش زندگی می کند، مثلا با فشار مالی، تعارض مزمن یا ناامنی روبروست، توصیه به محیط آرام تر کافی نیست. سلامت روان همیشه حاصل تعامل عوامل زیستی، روان شناختی و اجتماعی است.

یادگیری در یک  دقیقه

جذاب ترین پیام این پژوهش در خود حصیر نیست، بلکه در زاویه نگاه آن باشد. وقتی حالمان خوب نیست، معمولا تمام توجه را به ذهن می دهیم و می پرسیم چه فکری باید بکنم تا آرام شوم؟ اما گاهی سوال دیگری هم لازم است: بدنم الان در چه محیطی قرار دارد و این محیط چه پیامی به سیستم عصبی من می دهد؟ ممکن است جواب همیشه تغییر فکر نباشد. گاهی کم کردن نور، خاموش کردن اعلان ها، بیرون رفتن از یک فضای شلوغ یا ساختن گوشه ای آرام برای استراحت اولین قدم کوچک باشد.

پژوهش تازه هنوز نمی گوید حصیر ژاپنی درمان اضطراب است؛ اما یک چیز را یادآوری می کند: ذهن ما فقط در سرمان زندگی نمی کند؛ در محیطی که هر روز در آن نفس می کشیم هم زندگی می کند.