تاب‌آوری کافی نیست؛ وقتی جنگ هنوز تمام نشده است / بررسی روانشناسی نوجوانان پناهنده

به گزارش رکنا، یک پژوهش تازه روی نوجوانان پناهنده سوری در ترکیه سوال مهمی مطرح کرده است: آیا تاب آوری واقعا می تواند از نوجوان در برابر افسردگی، اضطراب و نشانه های پس از تروما محافظت کند؟ پاسخ پژوهش جالب است: تاب آوری بیشتر با مشکلات روانشناختی کمتر همراه بود، اما سهم آن در توضیح وضعیت روانی نوجوانان محدود بود. یعنی تاب آوری مهم است، اما تمام داستان نیست. پژوهشگران چه کسانی را بررسی کردند؟ در این مطالعه، صدها نوجوان پناهنده سوری ساکن ترکیه مورد بررسی قرار گرفتند. شرکت کنندگان نوجوانانی بودند که تجربه مهاجرت و زندگی در شرایط پناهندگی را پشت سر گذاشته بودند. پژوهشگران میزان تاب آوری آنها را در کنار نشانه های افسردگی، اضطراب، استرس و نشانه های مرتبط با تجربه های پس از تروما بررسی کردند. نتیجه کلی نشان داد نوجوانانی که تاب آوری بیشتری داشتند، معمولا مشکلات روانشناختی کمتری نیز گزارش می کردند. اما وقتی پژوهشگران عوامل مختلف را کنار یکدیگر قرار دادند، مشخص شد تاب آوری فقط بخشی از تفاوت وضعیت روانی نوجوانان را توضیح می دهد.

چرا این نتیجه مهم است؟

زیرا گاهی درباره تاب آوری به شکلی صحبت می کنیم که مسئولیت سازگار شدن با شرایط بسیار دشوار را روی دوش خود فرد قرار می دهد مثلا ممکن است بگوییم: باید قوی باشی. باید بتوانی خودت را جمع کنی. بعضی ها شرایط بدتری داشته اند و موفق شده اند. اما زندگی یک نوجوان پناهنده فقط به میزان قدرت روانی او وابسته نیست. امنیت، وضعیت اقتصادی خانواده، مدرسه، حمایت اجتماعی، وضعیت اقامت، جدایی از نزدیکان و تجربه های قبلی جنگ همگی می توانند بر سلامت روان او اثر بگذارند.

 تاب آوری نباید تبدیل به مسئولیت فرد برای تحمل شرایط غیر قابل تحمل شود

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی، درباره این موضوع می گوید: مفهوم تاب آوری بسیار ارزشمند است، اما اگر اشتباه استفاده شود می تواند پیام خطرناکی داشته باشد؛ اینکه اگر فرد در برابر شرایط سخت آسیب دیده، پس به اندازه کافی قوی نبوده است.

او اضافه می کند: نوجوانی که جنگ، مهاجرت، از دست دادن خانه یا جدایی از نزدیکان را تجربه کرده، ممکن است همزمان بسیار تاب آور باشد و همچنان اضطراب، افسردگی یا نشانه های پس از تروما داشته باشد. این دو با هم تناقض ندارند.

تاب آوری یعنی آسیب ندیدن؟

این یکی از رایج ترین سوء برداشت ها درباره تاب آوری است. فرد تاب آور انسانی نیست که هیچ وقت نمی ترسد، غمگین نمی شود یا از یک تجربه آسیب زا تاثیر نمی گیرد. تاب آوری بیشتر به توانایی سازگاری و ادامه دادن زندگی در مواجهه با فشار و دشواری مربوط است. ممکن است نوجوانی همچنان کابوس داشته باشد، دلتنگ خانه اش باشد یا درباره آینده اضطراب داشته باشد و در عین حال توانسته باشد مدرسه را ادامه دهد، رابطه های جدید ایجاد کند و برای آینده برنامه داشته باشد. وجود درد روانی به معنای نبود تاب آوری نیست.

چرا بعضی نوجوانان بعد از تجربه های مشابه واکنش های متفاوتی دارند؟

تروما یک فرمول ساده ندارد. دو نوجوان ممکن است تجربه های ظاهرا مشابهی داشته باشند اما واکنش روانشناختی آنها بسیار متفاوت باشد. تعداد و شدت تجربه های آسیب زا، حمایت خانواده، امنیت فعلی، ویژگی های فردی، وضعیت مدرسه، روابط دوستانه و تجربه های بعد از مهاجرت می توانند در این تفاوت نقش داشته باشند. به همین دلیل ارزیابی سلامت روان نوجوان پناهنده نباید فقط بر این سوال متمرکز باشد که: در جنگ چه اتفاقی برای تو افتاد؟ بلکه باید پرسید: بعد از جنگ چه اتفاقی برای زندگی تو افتاد؟

دکتر مریم سامانی توضیح می دهد: گاهی تروما تمام شده، اما ناامنی هنوز ادامه دارد برای بعضی نوجوانان، مهاجرت پایان خطر نیست. ممکن است جنگ تمام شده باشد اما فقر، تبعیض، مشکلات اقامت، دوری از خانواده یا نگرانی درباره آینده همچنان ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی نمی توان تمام علائم نوجوان را فقط به خاطرات گذشته نسبت داد. بخشی از اضطراب ممکن است واکنشی به مشکلات واقعی امروز باشد.

خانواده و محیط چه نقشی دارند؟

تاب آوری فقط یک ویژگی درون ذهن فرد نیست. پژوهش های قبلی روی نوجوانان پناهنده سوری نیز نشان داده اند که روابط حمایت کننده با خانواده و جامعه، احساس تعلق، فعالیت های مشترک و حمایت اجتماعی می توانند بخش مهمی از تجربه تاب آوری باشند بنابراین وقتی درباره تقویت تاب آوری صحبت می کنیم، فقط نباید به نوجوان بگوییم چگونه فکر کند. گاهی باید محیط زندگی او نیز امن تر و حمایت کننده تر شود.

چرا حمایت اجتماعی مهم است؟

برای نوجوانی که بخش مهمی از زندگی قبلی خود را از دست داده است، داشتن یک رابطه قابل اعتماد می تواند بسیار مهم باشد. این رابطه ممکن است با والدین، خواهر یا برادر، دوست، معلم یا فرد حمایت کننده دیگری شکل بگیرد. وجود کسی که نوجوان بتواند بدون ترس از قضاوت با او صحبت کند می تواند بخشی از شبکه حمایتی او باشد.اما باز هم حمایت اجتماعی به تنهایی جای درمان تخصصی را نمی گیرد.

دکتر مریم سامانی می گوید: گاهی جامعه نوجوان پناهنده را فقط در یکی از دو نقش می بیند: یا قربانی آسیب دیده، یا قهرمانی که با وجود همه سختی ها موفق شده است. هر دو تصویر می توانند بیش از حد ساده باشند.

او ادامه می دهد: یک نوجوان می تواند توانمند باشد و همزمان نیاز به کمک داشته باشد. می تواند امیدوار باشد و در عین حال کابوس ببیند. می تواند درس بخواند و همچنان از اضطراب شدید رنج ببرد.

آیا افزایش تاب آوری می تواند PTSD را درمان کند؟

از این پژوهش نمی توان چنین نتیجه ای گرفت. مطالعه رابطه میان تاب آوری و نشانه های روان شناختی را بررسی کرده است. این پژوهش آزمایش درمانی نبود و نشان نمی دهد که اگر تاب آوری فرد را افزایش دهیم، PTSD یا افسردگی او حتما درمان می شود. همچنین به دلیل ماهیت مقطعی پژوهش، جهت رابطه مشخص نیست. ممکن است تاب آوری بیشتر به سلامت روان بهتر کمک کند. اما ممکن است نوجوانی که افسردگی یا اضطراب شدیدتری دارد نیز خودش را کمتر تاب آور ارزیابی کند. هر دو احتمال وجود دارند.

محدودیت مهم پژوهش

این مطالعه تصویری از وضعیت نوجوانان در یک مقطع زمانی ارائه می کند. بنابراین نمی تواند رابطه علت و معلولی را ثابت کند. همچنین تجربه پناهندگی به شدت به کشور میزبان، وضعیت اقتصادی، خانواده، جنسیت، سن، شرایط اقامت و بسیاری عوامل دیگر وابسته است. پس نتایج یک گروه از نوجوانان پناهنده سوری را نمی توان بدون احتیاط به تمام نوجوانان پناهنده جهان تعمیم داد.

پیام اصلی پژوهش چیست؟

تاب آوری اهمیت دارد. اما نباید آن را به یک سپر جادویی تبدیل کنیم. پژوهش نشان می دهد تاب آوری بیشتر با افسردگی، اضطراب، استرس و برخی نشانه های پس از تروما کمتر همراه است؛ اما این ارتباط تنها بخش کوچکی از تصویر پیچیده سلامت روان نوجوانان پناهنده را توضیح می دهد.

مهم ترین پیام این است:برای کمک به نوجوانی که جنگ و مهاجرت را تجربه کرده، فقط نباید از او بخواهیم قوی تر شود. باید ببینیم چه چیزی در اطراف او وجود دارد. آیا خانواده حمایت کننده است؟ آیا مدرسه محیط امنی دارد؟ آیا نوجوان احساس تعلق می کند؟ آیا هنوز با تبعیض، فقر یا ناامنی روبرو است؟ و آیا نشانه های روانشناختی او نیازمند ارزیابی تخصصی هستند؟

دکتر مریم سامانی می گوید: تاب آوری زمانی معنا پیدا می کند که فرد منابعی برای ادامه دادن داشته باشد. گاهی بهترین راه کمک به یک نوجوان این نیست که به او یاد بدهیم فشار بیشتری را تحمل کند؛ بلکه باید بخشی از فشارهایی را که مجبور است تحمل کند کاهش دهیم.