شمپاد در تنگه هرمز/ چرا جنگ با سلاح های بدون سرنشین احساس ناامنی را به زندگی روزمره می آورد؟/ تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، هشتم آبان ۱۴۰۵، روابط عمومی نیروی دریایی ارتش اعلام کرد یک فروند شمپاد متعلق به دشمن در محدوده عملیاتی شرق تنگه هرمز هدف قرار گرفته و منهدم شده است. در همان اطلاعیه، از آسیب دیدن و آتش گرفتن دو نفتکش نیز سخن گفته شد. 

شمپاد، کوتاه شده شناور مدیریت پذیر از راه دور است شناوری سطحی که بدون حضور خدمه روی عرشه، از راه دور هدایت می شود یا می تواند بخشی از ماموریت خود را با سامانه های خودکار انجام دهد. چنین شناورهایی ممکن است برای مراقبت دریایی، شناسایی، جمع آوری اطلاعات محیطی یا ماموریت های دیگر به کار گرفته شوند. البته همه شمپادها یکسان نیستند و نمی توان بدون اطلاع از مدل، تجهیزات و ماموریت یک شناور، درباره قابلیت های عملیاتی آن حکم قطعی داد.

اهمیت روانشناختی خبر از همین نقطه آغاز می شود: جنگ دیگر فقط تصویر سرباز، کشتی جنگی یا هواپیمایی نیست که مخاطب بتواند آن را به سادگی در ذهن مجسم کند. بخشی از درگیری به سامانه هایی منتقل شده که ممکن است از فاصله دور کنترل شوند، بدون آنکه اپراتور در محل حضور داشته باشد. این فاصله میان عامل انسانی و ابزار جنگی، فهم عمومی از خطر را پیچیده تر می کند.

تهدید نامرئی و احساس از دست رفتن کنترل

یکی از مفاهیم مهم در فهم این وضعیت، کانون کنترل است؛ مفهومی که جولیان راتر، روانشناس و پژوهشگر شخصیت و یادگیری اجتماعی، آن را مطرح کرد. این مفهوم به برداشتی اشاره دارد که افراد از میزان کنترل خود بر اتفاقات زندگی دارند. هنگامی که فرد احساس کند رویدادهای مهم کاملا خارج از اختیار او هستند، ممکن است درماندگی و اضطراب بیشتری تجربه کند.

البته کانون کنترل به این معنا نیست که مردم باید تصور کنند می توانند جنگ یا تحولات نظامی را کنترل کنند. مسئله این است که در شرایط تهدید، هرچه اطلاعات روشن و قابل فهم کمتر باشد، احتمال شکل گیری احساس بی اختیاری افزایش پیدا می کند برای مثال: شنیدن خبر فعالیت شناورهای بدون سرنشین در یک آبراه راهبردی ممکن است این پرسش را در ذهن مخاطب ایجاد کند که این ابزارها تا چه فاصله ای می توانند فعالیت کنند، چه ماموریتی دارند و چه پیامدهایی برای امنیت منطقه ایجاد می کنند.

اگر رسانه ها فقط از واژه های نظامی و تصاویر انفجار استفاده کنند و توضیح روشنی درباره ماهیت ابزار، محدوده خبر و میزان قطعیت اطلاعات ندهند، ذهن مخاطب ناچار می شود جاهای خالی را با حدس و سناریوهای شخصی پر کند. در چنین وضعیتی، احساس خطر ممکن است از اطلاعات واقعی فراتر برود.

چرا فناوری بی چهره می تواند اضطراب را تشدید کند؟

در مواجهه با تهدیدهای انسانی، ذهن معمولا می تواند عامل خطر را در قالب یک فرد، گروه یا موقعیت مشخص تصور کند اما ابزار بدون سرنشین، چهره و حضور انسانی آشکاری ندارد. همین ویژگی ممکن است درک تهدید را دشوارتر کند زیرا مخاطب نمی داند چه کسی آن را کنترل می کند، چه زمانی فعال می شود و دامنه ماموریت آن چیست.

در اینجا باید میان خطر واقعی و احساس خطر تفاوت گذاشت. وجود یک شناور بدون سرنشین به خودی خود به معنای افزایش قطعی احتمال حمله یا گسترش جنگ نیست اما اگر خبر با ابهام، تصاویر هراس آور و روایت های متناقض همراه شود، ممکن است در ذهن مردم تصویری از تهدیدی دائمی و پیش بینی ناپذیر شکل بگیرد.

این همان نقطه ای است که سواد رسانه ای اهمیت پیدا می کند. مخاطب باید بتواند تشخیص دهد کدام بخش خبر، اطلاعیه رسمی است کدام بخش تحلیل رسانه ای است و کدام ادعا هنوز از سوی منابع مستقل تایید نشده است. در خبر هشتم آبان نیز باید میان اعلام رسمی ارتش درباره انهدام شمپاد و آتش گرفتن دو نفتکش، و تایید مستقل جزئیات این رخدادها تفاوت گذاشت.

وقتی خبر نظامی وارد خانه می شود

تکرار خبرهای مربوط به درگیری های دریایی، پهپادها، شناورهای بدون سرنشین و انفجار نفتکش ها می تواند توجه روزمره خانواده ها را به سمت خطرهای احتمالی سوق دهد. این وضعیت برای برخی افراد با گوش به زنگی بیشتر، بررسی مداوم اخبار، اختلال در تمرکز یا نگرانی درباره آینده همراه می شود. البته چنین واکنش هایی به معنای ابتلای قطعی به اختلال روانی نیستند شدت و دوام آنها به تجربه های قبلی، شرایط زندگی، میزان مواجهه با خبر و حمایت اجتماعی بستگی دارد.

در خانواده ها، کودکان ممکن است از طریق گفت وگوهای بزرگسالان یا تصاویر تلویزیونی با فضای تهدید روبرو شوند. توضیح های مبهم، پیش بینی های فاجعه آمیز و بازپخش مداوم تصاویر انفجار می تواند احساس ناامنی آنها را بیشتر کند. بهتر است بزرگسالان متناسب با سن کودک، واقعیت را ساده و بدون جزئیات ترسناک توضیح دهند و از انتقال نگرانی های کنترل نشده خود به او پرهیز کنند.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

خبر شمپاد فقط درباره یک فناوری نظامی نیست درباره نحوه مواجهه ذهن انسان با تهدیدهای پیچیده و نامرئی نیز هست. جامعه برای فهم چنین خبرهایی به اطلاعات دقیق، زبان روشن و تحلیل مسئولانه نیاز دارد. رسانه نباید با بزرگ نمایی خطر، اضطراب عمومی را افزایش دهد و نباید با کوچک شمردن نگرانی ها، تجربه روانی مردم را نادیده بگیرد.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

در شرایط انتشار اخبار نظامی، اطلاع رسانی دقیق و به موقع بخشی از مراقبت روانی از جامعه است. مسئولان باید تا حد امکان میان اطلاعات تایید شده، ادعاهای رسمی و موارد نامشخص تفکیک قائل شوند. توضیح روشن درباره ماهیت فناوری هایی مانند شمپاد، بدون انتشار اطلاعات حساس عملیاتی، می تواند از گسترش شایعه و برداشت های نادرست جلوگیری کند.

راهکار برای خانواده ها

خانواده ها بهتر است برای پیگیری اخبار، زمان مشخصی در نظر بگیرند و از دنبال کردن بی وقفه کانال ها و تصاویر تکراری خودداری کنند. بررسی خبر از چند منبع معتبر، توجه به تاریخ انتشار و پرهیز از بازنشر مطالب تاییدنشده، به حفظ آرامش و تصمیم گیری آگاهانه کمک می کند. اگر نگرانی، بی خوابی یا آشفتگی روانی برای مدتی ادامه پیدا کرد و زندگی روزمره را مختل ساخت، گفت وگو با روانشناس می تواند مفید باشد.

تلنگر روانشناختی

همه چیزهایی که ذهن ما را می ترسانند، به یک اندازه خطرناک نیستند و همه چیزهایی که هنوز نمی شناسیم، لزوما فاجعه بار نیستند. در روزگاری که فناوری، شکل تهدید را تغییر می دهد، شناخت دقیق تر، تفکیک واقعیت از حدس و حفظ ارتباط انسانی، بخشی از مراقبت از سلامت روان جامعه است.