هوش مصنوعی وارد دعوای زن و شوهر شد/ چه کسی فرمان رابطه را به دست می گیرد؟

 به گزارش گروه روانشناسی رکنا، گاهی ماجرا از یک پیام ساده شروع می شود. یکی از طرفین شرح اختلاف را برای یک ابزار هوش مصنوعی می نویسد، پاسخ را می خواند و آن را مقابل همسرش می گذارد. در چنین موقعیتی، مسئله فقط کیفیت پاسخ نیست؛ باید پرسید روایت چه کسی وارد سامانه شده، چه اطلاعاتی حذف شده و طرف دیگر چه فرصتی برای توضیح داشته است.

زوج ها از فناوری چه می خواهند؟

پژوهشی که نسخه آن در ۵ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده، با مشارکت پنج زوج و در قالب مصاحبه و جلسات طراحی مشترک، نیازهای آنان را برای ابزارهای دیجیتال حمایت از رابطه بررسی کرده است. هدف، شناخت ترجیحات زوج ها بود؛ بنابراین پژوهش حاضر آزمایش بالینی زوج درمانی محسوب نمی شود.

طرح های شرکت کنندگان بیشتر به ابزارهایی نزدیک بود که لحظه های حساس، مانند شروع تعارض، را شناسایی کنند و به شکل ظریف به تعامل کمک کنند. اختیار هر دو نفر، اصالت ارتباط و کنترل اطلاعات مشترک نیز از دغدغه های آنان بود. حجم کوچک نمونه اجازه نمی دهد این ترجیحات را به همه زوج ها نسبت دهیم.

همین پرسش طراحی، ارزش توجه دارد: آیا ابزار باید پاسخ نهایی تولید کند یا فرصتی برای شنیدن فراهم کند؟ این دو انتخاب، نقش متفاوتی به فناوری می دهند. در حالت نخست، سامانه ممکن است مرجع قضاوت شود؛ در حالت دوم، می تواند وسیله ای باشد که افراد با رضایت خود برای تنظیم گفت و گو به کار می گیرند.

وقتی پاسخ آماده به مدرک حقانیت تبدیل می شود

در تحلیل روانشناختی این موقعیت، باید به کاربرد پاسخ توجه کرد. فرض کنیم فردی فقط رفتار آزاردهنده همسرش را شرح دهد و سهم خود را در اختلاف ننویسد. پاسخ تولید شده بر همان اطلاعات محدود بنا می شود. ارائه آن به عنوان حکم درباره کل رابطه، فاصله بزرگی با آن چیزی دارد که سامانه واقعا بررسی کرده است.

در این مثال فرضی، فناوری می تواند وارد رقابت بر سر حقانیت شود. یکی از طرفین به جای توضیح نیاز خود، پاسخ را شاهد می آورد؛ دیگری به جای شنیدن، ناچار می شود از شخصیتش دفاع کند. مسئله از موضوع اولیه فاصله می گیرد و به اعتبار داوری تبدیل می شود که روایت هر دو نفر را نشنیده است.

این خطر به معنای بی فایده بودن همه کاربردها نیست. تفاوت در هدف استفاده است. درخواست کمک برای روشن تر نوشتن یک خواسته، با درخواست تشخیص شخصیت همسر فرق دارد. اولی می تواند موضوع گفت و گو را مشخص کند؛ دومی ممکن است برچسبی بسازد که در ادامه اختلاف، بارها علیه طرف مقابل استفاده شود.

لحن مطمئن، تضمین شناخت رابطه نیست

سازمان جهانی بهداشت درباره مدل های زبانی هشدار داده است که پاسخ آنها می تواند معتبر و قانع کننده به نظر برسد، در حالی که حاوی خطا باشد. این هشدار درباره کاربردهای سلامت مطرح شده و نباید آن را نتیجه مستقیم پژوهش پنج زوج دانست. با این حال، برای بررسی ادعاهای روانشناختی تولید شده توسط چنین ابزارهایی اهمیت دارد.

در یک رابطه، جزئیات حذف شده گاهی تعیین کننده اند. تفاوت میان یک اختلاف موردی و الگویی تکرارشونده، سابقه توافق های زوج و موقعیت وقوع رفتار، همگی می توانند معنای یک روایت را تغییر دهند. یک متن کوتاه، لزوما نماینده همه این زمینه ها نیست و نباید جای ارزیابی حرفه ای یا شنیدن طرف دیگر بنشیند.

از منظر تحلیلی، پاسخ خوب باید امکان پرسیدن را بیشتر کند. اگر خروجی ابزار به قطع گفت و گو، تشخیص قطعی یا تحقیر دیگری منجر شود، لازم است کاربرد آن دوباره بررسی شود. ملاک مفید بودن فقط این نیست که پاسخ، احساس رضایت در پرسش کننده ایجاد کند؛ باید دید چه اثری بر تعامل دو نفر می گذارد.

اطلاعات رابطه، متعلق به یک نفر نیست

بخش دیگری از ماجرا، حریم خصوصی است. شرح یک اختلاف ممکن است شامل پیام ها، اطلاعات جنسی، مسائل مالی یا سابقه درمان طرف مقابل باشد. کسی که این اطلاعات را وارد یک سامانه می کند، درباره داده هایی تصمیم می گیرد که همیشه فقط متعلق به خودش نیستند. رضایت همسر و آگاهی از نحوه استفاده از اطلاعات اهمیت پیدا می کند.

راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره هوش مصنوعی در سلامت، حفظ اختیار انسان، محرمانگی و رضایت آگاهانه را از اصول اساسی می داند. این اصول، چارچوبی برای طرح پرسش های درست فراهم می کنند؛ از جمله اینکه چه اطلاعاتی ثبت می شود، چه کسی به آنها دسترسی دارد و استفاده کننده چه کنترلی بر آنها دارد.

برای زوج ها، توافق درباره مرز استفاده می تواند نقطه شروع باشد: آیا هر دو نفر موافق اند؟ آیا اطلاعات قابل شناسایی حذف می شود؟ آیا پاسخ قرار است پیشنهاد باشد یا حکم؟ این پرسش ها نسخه درمانی نیستند؛ راهی برای روشن کردن مسئولیت استفاده از ابزاری هستند که به حریم مشترک وارد می شود.

پژوهش تازه هنوز نشان نمی دهد هوش مصنوعی کیفیت رابطه را بهتر می کند. اهمیت آن در جدی گرفتن صدای زوج ها هنگام طراحی است. رابطه ای که دو نفر در آن زندگی می کنند، نباید با روایت یک نفر و پاسخ یک سامانه تعریف شود. هر ابزار حمایتی، برای مفید بودن، باید جای اختیار، رضایت و گفت و گوی هر دو نفر را حفظ کند.