زنان پناهنده چگونه زخم های خاموش روان را درمان کردند؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  نتایج نشان داد پس از هشت هفته رقص و حرکت درمانی، نشانه های تروما، استرس، افسردگی و اضطراب در زنان پناهنده شرکت کننده کاهش پیدا کرد. با این حال تعداد شرکت کنندگان کم بود و پژوهشگران تاکید می کنند این یافته ها هنوز مقدماتی هستند و برای اثبات قطعی اثر درمان به مطالعات بزرگ تر و دقیق تر نیاز است. 

زنانی که فقط یک تروما را پشت سر نگذاشته بودند

پژوهش که ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه BMC Complementary Medicine and Therapies منتشر شده، روی ۲۴ زن پناهنده ساکن جنوب آلمان انجام شده است. زنان شرکت کننده بین ۲۰ تا ۶۵ سال داشتند و از کشورهایی از جمله اوکراین، افغانستان، ترکیه، نیجریه و کامرون آمده بودند. میانگین سنی آن ها حدود ۳۹ سال بود. 

مسئله مهم این است که تجربه بسیاری از پناهندگان را نمی توان به یک حادثه محدود کرد. ممکن است فرد پیش از ترک کشور با جنگ، آزار یا خشونت مواجه شده باشد، در مسیر مهاجرت اتفاق های آسیب زای دیگری را تجربه کرده باشد و پس از رسیدن به کشور میزبان نیز با ناامنی، تنهایی، مشکلات مالی یا دشواری سازگاری روبرو شود. ارزیابی اولیه زنان شرکت کننده نیز شدت مشکلات آن ها را نشان می داد. ۲۲ نفر از ۲۴ زن در آغاز مطالعه نشانه های شدید تروما داشتند و هر ۲۴ نفر در محدوده نشانه های بالینی مرتبط با PTSD قرار گرفتند.

درمانی که از بدن شروع شد

مداخله پژوهشگران شامل هشت جلسه گروهی رقص و حرکت درمانی بود. جلسات هفته ای یک بار برگزار می شدند و هر جلسه حدود یک ساعت و نیم طول می کشید اما منظور از رقص درمانی، آموزش چند حرکت مشخص یا تلاش برای اجرای زیبا نبود. شرکت کنندگان می توانستند با موسیقی هایی که برای خودشان از نظر عاطفی معنا داشت حرکت کنند و از بداهه پردازی حرکتی استفاده کنند. بنابراین بدن به بخشی از فرایند بیان و تنظیم هیجان تبدیل می شد. Springer

این ویژگی در درمان تروما اهمیت دارد. تجربه آسیب زا همیشه فقط به شکل یک خاطره روایی باقی نمی ماند. فرد ممکن است با شنیدن یک صدا، دیدن یک تصویر یا قرار گرفتن در یک موقعیت خاص ناگهان دچار افزایش ضربان قلب، انقباض عضلات، بی قراری یا احساس خطر شود.

به همین دلیل رویکردهای بدن محور تلاش می کنند علاوه بر افکار و خاطرات، به واکنش های جسمانی مرتبط با تروما نیز توجه کنند.

هشت هفته انتظار، تغییری ایجاد نکرد

یکی از بخش های جالب طراحی پژوهش این بود که درمان بلافاصله آغاز نشد. ابتدا یک دوره انتظار هشت هفته ای وجود داشت و سپس مداخله هشت هفته ای رقص و حرکت درمانی انجام شد.

در دوره انتظار، میزان نشانه های تروما، استرس، افسردگی و اضطراب تغییر قابل توجهی نکرد. اما پس از دوره درمان، پژوهشگران کاهش معنی داری در چند شاخص سلامت روان مشاهده کردند.  در یکی از مقیاس های سنجش PTSD، میانگین نشانه های تروما پس از مداخله حتی به زیر نقطه برش بالینی تعیین شده در مطالعه رسید. نشانه های گوش به زنگی شدید و رفتارهای اجتنابی نیز کاهش معنی داری داشتند. در سنجش دیگری، افسردگی و استرس نیز پس از دوره درمان کاهش پیدا کردند. 

این یافته مهم است، اما نباید آن را به این شکل تفسیر کرد که هشت جلسه رقص PTSD را درمان می کند. مطالعه کوچک بوده و طراحی آن محدودیت هایی دارد.

چرا حرکت ممکن است برای تروما اهمیت داشته باشد؟

بعضی تجربه ها به راحتی تبدیل به کلمه نمی شوند. این مسئله برای فردی که به زبان کشور میزبان تسلط کامل ندارد حتی دشوارتر است. تصور کنید فرد برای دریافت روان درمانی مجبور باشد نه تنها درباره یکی از دردناک ترین تجربه های زندگی خود صحبت کند، بلکه آن را به زبانی بیان کند که زبان اصلی او نیست. گاهی مترجم نیز باید وارد این گفت و گو شود.

حرکت می تواند بخشی از این مانع زبانی را کاهش دهد. فرد برای نشان دادن تنش، فاصله، ترس، قدرت یا احساس امنیت لزوما به جمله های پیچیده نیاز ندارد.

البته این به معنای جایگزین شدن حرکت با تمام انواع روان درمانی نیست. پژوهشگران بیشتر به امکان استفاده از رقص و حرکت درمانی به عنوان یک مداخله قابل دسترس و سازگار با زمینه های فرهنگی مختلف توجه کرده اند.

موسیقی آشنا ممکن است بخشی از درمان باشد

در جلسات از موسیقی هایی استفاده شد که برای خود زنان از نظر عاطفی معنا داشتند. این جزئیات کوچک نیست.  برای فردی که کشور، خانه و بخشی از شبکه اجتماعی خود را از دست داده است، موسیقی می تواند با خاطرات، هویت و احساس تعلق ارتباط داشته باشد. ترکیب موسیقی با حرکت گروهی همچنین می تواند تجربه ای متفاوت از انزوایی ایجاد کند که بسیاری از افراد پس از مهاجرت و تروما تجربه می کنند.

پژوهشگران رقص و حرکت درمانی را به دلیل قابلیت انطباق فرهنگی و امکان اجرای گروهی، گزینه ای بالقوه برای خدمات کم آستانه و نسبتا کم هزینه می دانند؛ به ویژه در شرایطی که دسترسی پناهندگان به خدمات تخصصی سلامت روان محدود است.

یک مشکل بزرگ؛ بسیاری از پناهندگان اصلا درمان نمی گیرند

موضوع فقط انتخاب نوع درمان نیست. مسئله مهم تر این است که بسیاری از افرادی که به کمک روان شناختی نیاز دارند اساسا به خدمات دسترسی پیدا نمی کنند.

نویسندگان مقاله گزارش می کنند در آلمان کمتر از ۱۰ درصد پناهندگانی که به خدمات سلامت روان نیاز دارند، درمان دریافت می کنند. موانع زبانی، ظرفیت محدود مراکز، مسائل مالی و اداری و دشواری دسترسی به خدمات تخصصی می توانند در این شکاف نقش داشته باشند. 

این همان جایی است که درمان های گروهی و قابل انطباق می توانند اهمیت پیدا کنند. اگر بتوان یک مداخله را در مراکز اجتماعی و در قالب گروه های کوچک اجرا کرد، شاید دسترسی به حمایت روان شناختی برای بخشی از جمعیت آسان تر شود.

آیا اثر درمان باقی ماند؟

پژوهشگران تعدادی از شرکت کنندگان را پس از پایان درمان نیز پیگیری کردند. داده های پیگیری بسیار محدود بودند و تنها برای ۱۰ نفر در دسترس قرار گرفتند. نتایج اکتشافی نشان داد اثرات مثبت در پیگیری هشت هفته ای همچنان دیده می شدند، اما داده های یک سال بعد چنین نتیجه روشنی را نشان ندادند. تعداد بسیار کم افراد در مرحله پیگیری باعث می شود نتوان از این بخش نتیجه قطعی گرفت. 

همین موضوع یک سوال مهم برای پژوهش های آینده ایجاد می کند: آیا حرکت درمانی باید به صورت طولانی تر ادامه پیدا کند یا در کنار درمان های دیگر قرار بگیرد تا اثر آن پایدارتر شود؟

چرا هنوز نمی توان گفت رقص درمان قطعی PTSD است؟

با وجود نتایج امیدوار کننده، خود پژوهشگران محدودیت های مطالعه را به روشنی مطرح کرده اند. تنها ۲۴ زن وارد تحلیل نهایی شدند و پژوهش یک کارآزمایی تصادفی با گروه کنترل مستقل نبود. زنان ابتدا دوره انتظار و سپس دوره درمان را پشت سر گذاشتند.

همچنین سهم زنان اوکراینی در نمونه بالا بود، پروتکل مداخله کاملا استاندارد نبود و عواملی مانند انتخاب داوطلبانه شرکت کنندگان و انتظار آن ها از درمان ممکن است بر نتایج تاثیر گذاشته باشند بنابراین یافته فعلی بیشتر یک نشانه امیدوار کننده علمی است تا اثبات نهایی.

ارزش مطالعه در جای دیگری است. این پژوهش نشان می دهد برای درمان تروما شاید همیشه لازم نباشد نقطه شروع، نشستن مقابل درمانگر و تعریف کردن دوباره حادثه باشد. برای بعضی افراد، مسیر ارتباط با تجربه آسیب زا ممکن است از بدن، موسیقی، حرکت و احساس امنیت در یک گروه آغاز شود.

 مهم ترین پیام : وقتی تروما فقط در قالب کلمات تجربه نمی شود، درمان آن نیز لزوما نباید فقط از کلمات شروع شود.