چرا گاهی یک مکان آشنا ناگهان برایمان غریبه می شود؟ / راز پدیده جاماییس وو در مغز انسان
رکنا: تصور کنید وارد خانه خودتان شده اید خانه ای که سال ها در آن زندگی کرده اید و تمام جزئیاتش را می شناسید. ناگهان برای چند لحظه احساس می کنید هیچ چیز برایتان آشنا نیست. دیوارها، وسایل، راهرو و حتی اتاقی که بارها وارد آن شده اید، حالتی غریب و ناآشنا پیدا می کنند. می دانید کجا هستید، اما احساس آشنایی همیشگی تان با محیط از بین رفته است. این تجربه عجیب در روانشناسی با عنوان جاماییس وو (Jamais Vu) شناخته می شود.
به گزارش گروه روانشناسی رکنا، جاماییس وو اصطلاحی فرانسوی به معنای "هرگز دیده نشده" است و در نقطه مقابل پدیده معروف دژاوو قرار می گیرد. در دژاوو، فرد با موقعیتی تازه روبه رو می شود اما احساس می کند قبلا آن را تجربه کرده است در جاماییس وو، برعکس، فرد با چیزی کاملا آشنا مواجه است اما برای لحظاتی آن را غریبه احساس می کند.
چرا مغز گاهی آشناترین چیزها را ناآشنا می بیند؟
برای فهم این پدیده باید با یکی از سازوکارهای مهم حافظه یعنی احساس آشنایی (Familiarity) آشنا شویم. مغز انسان هنگام مواجهه با افراد، اشیا و مکان ها تنها اطلاعات مربوط به آنها را ذخیره نمی کند؛ بلکه نوعی احساس آشنایی نیز نسبت به آنها ایجاد می کند برای مثال وقتی وارد آشپزخانه خانه خود می شوید، لازم نیست تک تک وسایل را بررسی کنید تا متوجه شوید کجا هستید. مغز با کمک اطلاعات ذخیره شده، محیط را به سرعت تشخیص می دهد و احساس آشنایی ایجاد می کند اما در جاماییس وو ممکن است میان شناخت منطقی و احساس آشنایی هماهنگی موقت از بین برود. فرد همچنان می داند که مکان یا شیء مورد نظر چیست، اما احساس ذهنی آشنایی با آن را تجربه نمی کند.
این موضوع نشان می دهد شناخت یک شیء و احساس آشنا بودن آن، فرایندهایی کاملا یکسان نیستند.
پژوهشگران چگونه جاماییس وو را بررسی کرده اند؟
یکی از پژوهش های جالب در این زمینه توسط کریس مولن و همکارانش انجام شد و در سال ۲۰۲۰ در مجله حافظه (Memory) انتشار یافت. پژوهشگران تلاش کردند این تجربه را در محیط آزمایشگاهی ایجاد کنند. آنها از شرکت کنندگان خواستند یک کلمه را بارها و بارها بنویسند تا زمانی که احساس کنند کلمه حالت عجیب و غیرعادی پیدا کرده است.
نتایج نشان داد حدود دو سوم شرکت کنندگان دست کم در برخی از مراحل آزمایش، تجربه ای شبیه ناآشنا شدن کلمه داشتند. بسیاری از آنها پس از حدود ۳۰ بار تکرار یا نزدیک به یک دقیقه نوشتن، احساس کردند کلمه دیگر مانند قبل آشنا نیست.
این پژوهش نشان داد تکرار بیش از اندازه یک محرک آشنا می تواند احساس آشنایی ذهنی را مختل کند؛ هرچند تجربه آزمایشگاهی تکرار کلمات دقیقا معادل تجربه جاماییس وو در زندگی روزمره نیست.
آیا جاماییس وو نوعی اختلال روانی است؟
تجربه کوتاه و گذرای ناآشنا شدن یک محیط یا کلمه، به خودی خود نشانه بیماری روانی نیست. گاهی خستگی، فشار روانی یا توجه بیش از اندازه به یک موضوع می تواند تجربه های غیرمعمول شناختی را برجسته کند، اما علت دقیق جاماییس وو هنوز بطور کامل مشخص نشده است.
در برخی پژوهش ها نیز ارتباط تجربه های غیرمعمول آشنایی با فرایندهای حافظه و گسستگی مورد بررسی قرار گرفته است. با این حال، نمی توان هر تجربه جاماییس وو را به اضطراب، خستگی یا یک اختلال خاص نسبت داد.
چه زمانی باید به این تجربه توجه بیشتری کرد؟
اگر احساس ناآشنایی با محیط به شکل مکرر و طولانی اتفاق بیفتد یا با گیجی شدید، اختلال هوشیاری، فراموشی قابل توجه یا نشانه های عصبی همراه باشد، بررسی پزشکی اهمیت دارد. تجربه های کوتاه و پراکنده را نباید با اختلالات جدی اشتباه گرفت، اما تکرار غیرعادی آنها نیز نباید بدون بررسی نادیده گرفته شود.
جاماییس وو یادآوری می کند آنچه ما از جهان تجربه می کنیم فقط حاصل اطلاعاتی نیست که چشم و گوش دریافت می کنند. مغز باید این اطلاعات را با حافظه و احساس آشنایی ترکیب کند تا محیط برایمان قابل شناخت شود. گاهی این هماهنگی برای لحظاتی تغییر می کند و نتیجه آن تجربه ای عجیب است: دیدن چیزی که کاملا می شناسیم، اما دیگر احساس نمی کنیم آن را می شناسیم.
-
دشت شقایق ماسال / آرامش زیبای طبیعت
ارسال نظر