ترندترین خبرهای روز زیر ذره بین گروه روانشناسی رکنا / از حقوق کارگران و بازنشستگان تا مسکن، فرزندآوری، نفوذ و موج خبرهای تکذیب شده

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، در فشار روانی خبر فقط خبرهای ترند را کنار هم نمی گذارد. سوال ثابت این است که هر خبر با روان مردم چه می کند، کدام گروه را بیشتر تحت فشار قرار می دهد، مسئولان برای کاهش آسیب چه کاری می توانند انجام دهند و مردم چگونه می توانند بدون انکار واقعیت از سلامت روان خود محافظت کنند.

خبر امروز یک نکته دیگر را نیز نشان می دهد. فشار روانی فقط محصول جنگ، حادثه یا بحران ناگهانی نیست. گاهی ندانستن اینکه حقوق چقدر خواهد بود، آیا پول برای قسط خانه می رسد، هزینه فرزند چگونه تامین می شود یا حتی کدام خبری که روی تلفن همراه دیده ایم واقعیت دارد، ذهن را وارد وضعیت انتظار و مراقبت دائمی می کند.

خبر اول / تثبیت قیمت به جای افزایش حقوق

بحث دستمزد کارگران دوباره به یکی از موضوعات مهم اقتصادی تبدیل شده است. در میان پیشنهادهای مطرح شده، تثبیت قیمت برخی کالاهای اساسی به جای افزایش دوباره دستمزد مورد بحث قرار گرفته، اما نمایندگان کارگری با این پیشنهاد موافقت نکرده اند.

ظاهر مسئله اقتصادی است، اما پشت آن یک مفهوم مهم روانشناختی قرار دارد: اختیار اقتصادی. درآمد فقط عددی نیست که وارد حساب فرد می شود. پول به انسان امکان انتخاب می دهد. فرد با درآمدش تصمیم می گیرد چه مقدار برای غذا، مسکن، درمان، آموزش، رفت و آمد، فرزند یا پس انداز هزینه کند.

اگر حمایت اقتصادی فقط به تثبیت قیمت چند کالای مشخص محدود شود اما اجاره، دارو، حمل و نقل، آموزش و سایر هزینه های زندگی افزایش پیدا کنند، ممکن است فرد همچنان احساس کند کنترل زندگی اقتصادی خود را از دست داده است.

اینجا مسئله فقط این نیست که قیمت برنج یا روغن چقدر است؛ مسئله این است که خانواده برای مدیریت کل زندگی چقدر قدرت انتخاب دارد. برای خانوار کم درآمد، فشار ممکن است به انتخاب میان ضروریات برسد. برای طبقه متوسط، مسئله می تواند حذف تدریجی پس انداز، تفریح، آموزش و برنامه های آینده باشد.

یک تورم واحد برای همه تجربه یکسانی نمی سازد. برای یک خانواده ممکن است به معنای حذف سفر باشد و برای خانواده دیگر به معنای حذف بخشی از مواد غذایی یا عقب انداختن درمان.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون احساس کنترل یکی از عوامل مهم در تحمل فشار است. گاهی دو نفر با درآمد مشابه فشار متفاوتی تجربه می کنند؛ فردی که می تواند برای پول خود برنامه ریزی کند، احساس کنترل بیشتری دارد. اما وقتی هزینه ها دائما تغییر می کنند، حتی برنامه ریزی کوتاه مدت دشوار می شود.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

در سیاست دستمزد فقط عدد حقوق یا قیمت چند کالا را نبینید. باید دید مجموع درآمد خانواده در برابر مجموع هزینه های واقعی زندگی چه قدرت انتخابی ایجاد می کند. مردم فقط نمی خواهند چند کالا ارزان تر بماند؛ آنها می خواهند بتوانند درباره زندگی خود تصمیم بگیرند.

راهکار برای خانواده ها

در دوره فشار اقتصادی، هزینه ها را فقط به ضروری و غیرضروری تقسیم نکنید. درمان، آموزش کودک، ارتباط اجتماعی و حتی مقدار محدودی تفریح نیز بخشی از کیفیت زندگی هستند. حذف کامل همه این بخش ها برای حفظ بودجه می تواند فشار روانی خانواده را افزایش دهد.

تلنگر روانشناختی

فقر فقط زمانی آغاز نمی شود که پول تمام شود؛ گاهی از جایی شروع می شود که انتخاب های انسان یکی یکی از زندگی او حذف می شوند.

خبر دوم / افزایش دوباره حقوق بازنشستگان فعلا در دستور کار نیست؛ وقتی هزینه ها حرکت می کنند اما درآمد ثابت می ماند

رئیس سازمان برنامه و بودجه اعلام کرده افزایش مجدد حقوق کارمندان و بازنشستگان در نیمه دوم سال فعلا در دستور کار نیست. این خبر در شرایطی منتشر می شود که بازنشستگان همچنان با افزایش هزینه های زندگی، درمان و مسکن روبرو هستند. اینجا مسئله فقط کم بودن حقوق نیست.

یک فشار روانی دیگر وجود دارد: شکاف میان درآمد ثابت و هزینه متغیر. بازنشسته معمولا امکان افزایش ساعت کار، گرفتن اضافه کاری یا تغییر سریع شغل را مانند فرد جوان تر ندارد. بخش بزرگی از درآمد او از قبل مشخص است، اما هزینه زندگی می تواند هر ماه تغییر کند. همین تفاوت، برنامه ریزی را دشوار می کند.

فرد ممکن است ابتدای ماه برای دارو، غذا، قبض و سایر هزینه ها برنامه داشته باشد اما یک افزایش قیمت غیرمنتظره تمام محاسبات را به هم بزند.

اگر همزمان خبرهایی درباره احتمال افزایش حقوق منتشر شود و بعد مشخص شود فعلا چنین برنامه ای وجود ندارد، چرخه دیگری شکل می گیرد: امید، انتظار، محاسبه دوباره و ناامیدی. تکرار این چرخه می تواند به فرسودگی انتظار منجر شود.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون انسان فقط با مقدار درآمد زندگی نمی کند؛ با قابلیت پیش بینی آن نیز زندگی می کند. گاهی دانستن اینکه درآمد و هزینه تقریبا چه مسیری خواهند داشت، امکان برنامه ریزی ایجاد می کند. نااطمینانی مداوم این امکان را کاهش می دهد.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

درباره تغییرات حقوق و حمایت های مالی زودتر از زمانی که تصمیم قطعی شده وعده یا سیگنال مبهم داده نشود. برای فردی که با بودجه محدود زندگی می کند، یک خبر درباره افزایش احتمالی درآمد می تواند مستقیما وارد محاسبات خانوادگی شود. شفافیت اقتصادی بخشی از امنیت روانی است.

راهکار برای خانواده ها

اگر بازنشسته ای در خانواده دارید، فشار مالی او را فقط با توصیه به صرفه جویی پاسخ ندهید. گاهی فرد سال هاست صرفه جویی کرده و دیگر چیزی برای حذف کردن باقی نمانده است.

تلنگر روانشناختی

وقتی قیمت ها هر ماه تغییر می کنند اما درآمد ثابت می ماند، انسان فقط قدرت خرید از دست نمی دهد؛ بخشی از توان برنامه ریزی برای زندگی را نیز از دست می دهد.

خبر سوم / ماهانه حدود ۴ میلیون تومان برای مادران؛ آیا پول می تواند ترس از فرزندآوری را کم کند؟

شهرداری تهران از طرحی سخن گفته که بر اساس آن برای هر فرزند حدود ۴ میلیون تومان حمایت ماهانه در قالب اعتبار خرید و خدمات فرهنگی و سلامت برای مادران در نظر گرفته می شود. همزمان مقام های دولتی نیز بار دیگر بر لزوم کاهش فشار اقتصادی بر خانواده هایی که قصد فرزندآوری دارند تاکید کرده اند اما سوال مهم این است: آیا تصمیم به بچه دار شدن فقط با حساب هزینه ماهانه کودک گرفته می شود؟ برای بسیاری از زوج ها پاسخ منفی است.

تصمیم به فرزندآوری امروز می تواند با مجموعه ای از محاسبات همراه باشد: مسکن داریم؟ شغل پایدار است؟ اگر مادر مدتی نتواند کار کند چه می شود؟ مراقبت از کودک چگونه تامین می شود؟ هزینه درمان و آموزش چه خواهد شد؟ آیا می توانیم برای آینده او برنامه داشته باشیم؟ در روانشناسی تصمیم گیری، فقط مقدار واقعی خطر اهمیت ندارد؛ ادراک انسان از امنیت آینده نیز مهم است. ممکن است خانواده امروز توان مالی فرزند را داشته باشد اما اگر نسبت به سه یا پنج سال آینده احساس امنیت نکند، همچنان تصمیم را عقب بیندازد.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون فرزندآوری فقط یک تصمیم اقتصادی یا جمعیتی نیست؛ یکی از بزرگ ترین تصمیم های زندگی خانوادگی است. فرد قرار نیست فقط هزینه امروز کودک را بپردازد. او در ذهن خود سال های آینده را نیز تصور می کند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

اگر هدف کاهش نگرانی خانواده ها درباره فرزندآوری است، حمایت باید قابل پیش بینی، پایدار و چندبعدی باشد. مسکن، امنیت شغلی، مرخصی والدین، مهدکودک، درمان، آموزش و حمایت از مادر شاغل می توانند به اندازه پرداخت مستقیم پول در احساس امنیت خانواده نقش داشته باشند.

راهکار برای خانواده ها

تصمیم به فرزندآوری را فقط تحت فشار اطرافیان، ترس از آینده یا یک مشوق مالی کوتاه مدت نگیرید. درباره توان اقتصادی، تقسیم مسئولیت مراقبت، حمایت خانوادگی، شغل و انتظارات هر دو نفر از والد شدن گفت و گو کنید.

تلنگر روانشناختی

خانواده برای آوردن یک کودک به دنیا فقط نمی پرسد امروز چقدر پول داریم؛ می پرسد آیا فردا هنوز می توانیم از او مراقبت کنیم؟

خبر چهارم / ناتوانی در پرداخت اقساط مسکن ملی؛ وقتی خانه ای که هنوز نرسیده، ممکن است از دست برود

در اردبیل اعلام شده خیرین برای حدود ۵۰ تا ۶۰ نفر که به دلیل ناتوانی در پرداخت اقساط در معرض حذف از طرح مسکن ملی قرار داشتند، حدود ۵ میلیارد تومان کمک کرده اند. این خبر یک لایه روانشناختی متفاوت دارد.

فرد ممکن است سال ها مستاجر بوده باشد، برای طرح مسکن ثبت نام کند، بخشی از پول را پرداخت کند و در ذهن خود آینده ای را تصور کند که بالاخره صاحب خانه شده است. خانه هنوز تحویل نشده، اما در ذهن فرد بخشی از آینده او شده است. حالا اگر به دلیل ناتوانی در پرداخت در معرض حذف قرار بگیرد، فقط یک فرصت مالی را از دست نمی دهد. ممکن است آینده ای را از دست بدهد که پیشاپیش در ذهن خود ساخته است.

در روانشناسی، انتظار داشتن نسبت به یک آینده می تواند باعث شود فرد پیش از رسیدن واقعی به آن، بخشی از هویت و برنامه های خود را با آن تنظیم کند. به همین دلیل از دست دادن یک فرصت نزدیک گاهی دردناک تر از نداشتن همان فرصت از ابتداست.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون مسکن فقط یک دارایی نیست. برای بسیاری از خانواده ها خانه با امنیت، استقلال، ازدواج، فرزندآوری و پایان سال های اجاره نشینی پیوند خورده است. وقتی مسیر رسیدن به آن نیز به دلیل ناتوانی مالی متوقف می شود، احساس محرومیت می تواند شدیدتر شود.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

طرح حمایتی زمانی واقعا حمایتی است که گروه هدف توان ماندن در آن را داشته باشد. اگر خانواده کم درآمد وارد طرح شود اما در میانه مسیر به دلیل ناتوانی در پرداخت حذف شود، باید بررسی کرد آیا طراحی مالی طرح با توان واقعی همان گروه هماهنگ بوده است یا خیر.

راهکار برای خانواده ها

اگر فشار اقساط یا بدهی بالا رفته است، مسئله را تا لحظه بحران پنهان نکنید. بررسی زودهنگام گزینه های قانونی، حمایتی و خانوادگی می تواند امکان انتخاب بیشتری ایجاد کند.

تلنگر روانشناختی

گاهی سخت ترین فقدان، از دست دادن چیزی نیست که داشته ایم؛ از دست دادن آینده ای است که فکر می کردیم بالاخره به آن رسیده ایم.

خبر پنجم / مجلس طرح مقابله با نفوذ بیگانگان را بررسی می کند

ادامه بررسی طرح مقابله با نفوذ بیگانگان در دستور جلسه علنی مجلس قرار گرفته است. همزمان موضوعاتی مانند حمایت از اجتماعات و راهپیمایی ها و اصلاح قانون به کارگیری سلاح نیز در دستور کار مجلس دیده می شود.

در شرایطی که کشور ماه ها با اخبار مربوط به جنگ، تهدید، جاسوسی و مسائل امنیتی روبرو بوده، حساسیت نسبت به نفوذ قابل درک است.  اما روانشناسی اجتماعی یک سوال مهم دیگر مطرح می کند: چگونه می توان حساسیت امنیتی را بالا برد بدون آنکه اعتماد اجتماعی پایین بیاید؟

جامعه برای کارکرد طبیعی به حدی از اعتماد نیاز دارد. مردم باید بتوانند با همکار، همسایه، استاد، دانشجو، خبرنگار و حتی فردی که با آنها اختلاف نظر دارد ارتباط برقرار کنند بدون اینکه هر تفاوت یا رفتار غیرمعمول را نشانه تهدید تلقی کنند. اگر مفهوم خطر بیش از اندازه مبهم شود، مغز انسان می تواند وارد جست و جوی دائمی نشانه شود. در این وضعیت، رفتارهای عادی نیز ممکن است معنای تهدید پیدا کنند. اینجاست که هوشیاری می تواند به سوء ظن تبدیل شود.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون اعتماد اجتماعی سرمایه روانی جامعه است. در دوره بحران، مردم علاوه بر اعتماد به نهادها به اعتماد به یکدیگر نیز نیاز دارند. اگر سوء ظن گسترده شود، ارتباط اجتماعی محدودتر می شود و افراد ممکن است در بیان نظر، درخواست کمک یا برقراری رابطه محتاط تر شوند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

مفاهیم امنیتی باید تا حد امکان روشن، مشخص و قابل فهم تعریف شوند. مبارزه با تهدید واقعی نباید به گونه ای اطلاع رسانی شود که شهروند عادی احساس کند هر فرد متفاوت یا هر ارتباط اجتماعی بالقوه مشکوک است. امنیت و اعتماد اجتماعی نباید در برابر یکدیگر قرار بگیرند.

راهکار برای مردم

میان احتیاط و سوء ظن تفاوت بگذارید. هر خبر، پیام، رفتار غیرمعمول یا اختلاف نظر نشانه تهدید نیست. در موضوعات امنیتی به جای بازنشر حدس ها و اتهام ها، به اطلاعات رسمی و قابل بررسی تکیه کنید.

 تلنگر روانشناختی

جامعه امن فقط جامعه ای نیست که تهدید را پیدا کند؛ جامعه ای است که در مسیر پیدا کردن تهدید، توان اعتماد کردن به آدم های عادی را از دست ندهد.

خبر ششم / چند خبر مهم در یک شبانه روز تکذیب شدند؛ وقتی مردم دیگر نمی دانند کدام خبر را باور کنند

در یک بازه کوتاه چند خبر و ادعا درباره موضوعاتی از مجازی شدن مدارس و وام بازنشستگان تا نیروی انسانی شهرداری، تحولات منطقه و مسائل سیاسی تکذیب شده اند. در نگاه اول مسئله ساده است: خبری نادرست منتشر شده و بعد تکذیب شده است. اما از نظر روانشناسی ارتباطات، اتفاق پیچیده تری می تواند رخ دهد.

اگر مخاطب بارها یک خبر مهم را ببیند، آن را برای دیگران بفرستد، براساس آن نگران یا امیدوار شود و چند ساعت بعد بفهمد خبر درست نبوده، اعتماد او فقط به همان رسانه آسیب نمی بیند. ممکن است کم کم به کل محیط خبری بدبین شود. سوال از این خبر درست است؟ به سوال بزرگ تری تبدیل می شود: اصلا از کجا بفهمم چه چیزی درست است؟

این وضعیت را می توان فرسایش اعتماد به اطلاعات دانست. خطر بعدی زمانی ایجاد می شود که مخاطب حتی تکذیبیه را هم باور نکند. در این مرحله شایعه و تکذیب وارد یک رقابت فرسایشی می شوند و فرد ممکن است خبری را انتخاب کند که بیشتر با ترس، امید یا باور قبلی او هماهنگ است.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

چون جامعه برای تصمیم گیری به اطلاعات قابل اعتماد نیاز دارد. خبر مدرسه می تواند برنامه یک خانواده را تغییر دهد. خبر وام می تواند امید مالی یک بازنشسته ایجاد کند. خبر امنیتی می تواند اضطراب عمومی ایجاد کند بنابراین خبر غلط فقط اطلاعات اشتباه نیست؛ می تواند رفتار واقعی ایجاد کند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان و رسانه ها

تکذیب سریع لازم است اما کافی نیست. باید مشخص شود خبر نادرست دقیقا چه بوده، اطلاعات درست چیست و مردم برای بررسی اخبار مشابه در آینده باید به کدام مرجع مراجعه کنند. اگر خلأ اطلاعات رسمی طولانی شود، شایعه معمولا سریع تر آن را پر می کند.

راهکار برای مردم

قبل از بازنشر خبری که ترس، خشم یا امید شدید ایجاد می کند، چند دقیقه صبر کنید. منبع اولیه خبر را پیدا کنید، تاریخ آن را ببینید و بررسی کنید آیا رسانه یا نهاد مسئول آن را تایید کرده است. هرچه یک خبر بیشتر شما را هیجان زده می کند، ارزش بررسی دوباره آن بیشتر است.

تلنگر روانشناختی

خطر شایعه فقط این نیست که مردم یک دروغ را باور کنند؛ خطر بزرگ تر زمانی است که آنقدر دروغ و تکذیب ببینند که دیگر ندانند حقیقت را هم باید باور کنند یا نه.

جمع بندی گروه روانشناسی رکنا

شش خبر امروز یک مسئله مشترک را نشان می دهند: انسان برای احساس امنیت فقط به پول، خانه یا خبر خوب نیاز ندارد؛ به پیش بینی پذیری و اعتماد نیز نیاز دارد.

کارگر می خواهد بداند درآمدش تا چه اندازه از زندگی او محافظت می کند.  بازنشسته می خواهد بداند ماه آینده با همان درآمد چگونه باید هزینه های تازه را مدیریت کند.  زوج جوان می خواهد بداند اگر امروز فرزندی به دنیا بیاورد، چند سال بعد هنوز توان مراقبت از او را خواهد داشت.  متقاضی مسکن می خواهد بداند مسیری که برای خانه دار شدن آغاز کرده، وسط راه از دسترسش خارج نمی شود.  جامعه در برابر تهدید امنیتی نیازمند هوشیاری است، اما همزمان باید بتواند سرمایه اعتماد اجتماعی خود را حفظ کند و مخاطبی که هر روز با خبر و تکذیب خبر روبرو می شود، نیاز دارد بداند بالاخره به کدام منبع می تواند اعتماد کند.

یکی از فرساینده ترین وضعیت ها برای ذهن انسان زمانی شکل می گیرد که فرد احساس کند قواعد زندگی دائما در حال تغییرند. درآمد قابل پیش بینی نیست، هزینه قابل پیش بینی نیست، خانه قطعی نیست و حتی اطلاعاتی که براساس آنها تصمیم می گیرد همیشه قابل اعتماد نیستند. در چنین شرایطی ذهن به جای ساختن آینده، بیشتر درگیر کنترل خطرهای نزدیک می شود.

فشار روانی خبر دقیقا از همین نقطه آغاز می شود؛ جایی که خبر از صفحه تلفن همراه بیرون می آید و وارد تصمیم های واقعی زندگی مردم می شود. جامعه فقط به خبر امیدوارکننده نیاز ندارد؛ به اقتصادی قابل برنامه ریزی، سیاست گذاری روشن و اطلاعاتی نیاز دارد که بتوان به آن اعتماد کرد.