مغزت خبر جعلی نمی ساز وقتی حقیقت کم است، خودش داستان را کامل می کند!
رکنا: یک صدای ناگهانی شنیده می شود. هنوز کسی نمی داند چه اتفاقی افتاده است، اما چند دقیقه بیشتر طول نمی کشد که روایت ها یکی پس از دیگری در شبکه های اجتماعی ظاهر می شوند؛ یکی می گوید صدای انفجار بوده، دیگری از پدافند حرف می زند و نفر بعدی با اطمینان بیشتری می نویسد که «منبع موثق» خبر را تایید کرده است. گاهی هم در فاصله کوتاهی، همان چیزی که چند دقیقه قبل فقط یک حدس بوده، به شکل یک خبر قطعی دست به دست می شود.
به گزارش گروه روانشناسی رکنا، این روزها، خبرها و روایت های مختلف درباره صداهای شدید و حوادث احتمالی در فضای خبری و شبکه های اجتماعی، دوباره همین پدیده را جلوی چشم مردم آورده اند؛ اتفاقی مبهم که هنوز توضیح دقیقی برای آن وجود ندارد، اما ذهن جمعی خیلی زود برایش داستان می سازد.اینجا یک سوال جالب شکل می گیرد: چرا وقتی حقیقت هنوز نرسیده، مغز ما اینقدر عجله دارد که جای خالی آن را پر کند؟ شایعه از کجا شروع می شود؟ شایعه همیشه از یک دروغگو شروع نمی شود. گاهی نقطه شروع آن بسیار ساده تر است: نمی دانم چه شده، ولی شنیدم که... شایعه معمولا زمانی شکل می گیرد که اتفاقی برای مردم مهم است، اما اطلاعات کافی و قابل تاییدی درباره آن وجود ندارد. فردی ممکن است چیزی را از دیگری بشنود و بدون قصد فریب، همان را منتقل کند. نفر بعدی بخشی از اطلاعات را حذف یا به آن چیزی اضافه می کند و نفر بعد، روایت را کمی قطعی تر بیان می کند. به این ترتیب، یک احتمال می تواند آرام آرام لباس واقعیت بپوشد.
یکی از جالب ترین ویژگی های شایعه همین است که همیشه با یک دروغ بزرگ شروع نمی شود؛ گاهی با یک شاید کوچک شروع می شود. شاید انفجار بوده. چند دقیقه بعد: شنیدم انفجار بوده. و کمی بعد: گفتند انفجار بوده. و در نهایت: منبع موثق تایید کرده انفجار بوده. در حالی که اگر رد این خبر را تا ابتدا دنبال کنیم، ممکن است تمام ماجرا از همان شاید شروع شده باشد.
شایعه با خبر جعلی فرق دارد
اینجا باید میان چند مفهوم تفاوت بگذاریم. شایعه اطلاعات تاییدنشده ای است که در شرایط ابهام و نبود اطلاعات کافی منتشر می شود و ممکن است منتشرکننده آن خودش نیز تصور کند درست است. اما خبر جعلی یا Fake News معمولا محتوایی است که به شکل یک خبر واقعی ساخته یا ارائه می شود، در حالی که محتوای آن ساختگی، تحریف شده یا گمراه کننده است برای مثال، وقتی کسی می گوید شنیدم فلان اتفاق افتاده، هنوز با یک ادعای تاییدنشده روبه رو هستیم اما اگر کسی بنویسد خبرگزاری فلان اعلام کرد فلان اتفاق افتاده، در حالی که چنین خبری اصلا در آن رسانه منتشر نشده باشد، دیگر با یک شنیده ساده مواجه نیستیم؛ اینجا ممکن است با جعل یا فریب رسانه ای روبرو باشیم.
از طرف دیگر، اطلاعات نادرست هم وجود دارد؛ یعنی اطلاعاتی که غلط است اما فردی که آن را منتشر می کند لزوما قصد فریب ندارد. در مقابل، وقتی اطلاعات غلط آگاهانه برای گمراه کردن دیگران تولید یا منتشر شود، اصطلاح Disinformation دقیق تر است. پس هر خبر نادرستی خبر جعلی نیست و هر شایعه ای هم دروغ عمدی نیست.
چرا مغز با نمی دانم راحت نیست؟
پاسخ را باید تا حدی در شیوه کار مغز جستجو کرد. مغز انسان فقط اطلاعات را دریافت نمی کند؛ دائما در حال تفسیر، پیش بینی و معنا دادن به اتفاقات است. وقتی صدایی ناگهانی می شنویم، مغز فقط نمی پرسد «چه صدایی بود؟» بلکه بلافاصله می خواهد بداند آیا این صدا می تواند نشانه خطر باشد یا نه. اگر پاسخ را ندانیم، ابهام ایجاد می شود و ابهام، به ویژه وقتی موضوع مهم یا تهدیدکننده باشد، می تواند اضطراب ایجاد کند. ذهن برای کاهش این وضعیت به دنبال توضیح می گردد. اگر اطلاعات معتبر هنوز در دسترس نباشد، ممکن است حدس ها، تجربه های قبلی، برداشت های شخصی و اطلاعات ناقص کنار هم قرار بگیرند و روایتی شکل بگیرد که برای ذهن قابل فهم تر باشد. در واقع، گاهی انسان به این دلیل یک روایت را می پذیرد که مطمئن است درست است؛ اما گاهی فقط به این دلیل آن را می پذیرد که از بلاتکلیفی راحتش می کند .

وقتی شاید تبدیل به حتما می شود
مشکل اصلی زمانی شروع می شود که مرز میان واقعیت و حدس آرام آرام محو شود. کسی می گوید فکر کنم اتفاقی افتاده، نفر بعد می گوید شنیدم اتفاقی افتاده و نفر سوم با اطمینان آن را برای دیگران نقل می کند. در این فرایند، هر بار بخشی از تردید ممکن است حذف شود و بخشی از قطعیت به روایت اضافه شود.
انسان در انتقال اطلاعات همیشه مثل دستگاه ضبط عمل نمی کند. حافظه، توجه، هیجان و برداشت شخصی می توانند روی آنچه فرد شنیده و بعد منتقل می کند اثر بگذارند. بنابراین یک روایت ممکن است در مسیر انتقال، کوتاه تر، هیجانی تر یا قطعی تر شود. به همین دلیل، گاهی چیزی که در پایان می شنویم، فاصله زیادی با چیزی دارد که در ابتدا گفته شده است.
چرا خبر ترسناک سریع تر پخش می شود؟
مغز نسبت به نشانه های تهدید حساس است. خبر مربوط به خطر، جنگ، مرگ، بیماری، پول یا امنیت خانواده معمولا توجه بیشتری از یک خبر عادی جلب می کند. این سازوکار از نظر تکاملی قابل فهم است؛ برای انسان، نادیده گرفتن یک خطر بالقوه می توانست هزینه بیشتری از احتیاط بی مورد داشته باشد اما در دنیای شبکه های اجتماعی، همین حساسیت می تواند به یک مشکل تبدیل شود. خبری که ترس ایجاد می کند، بیشتر دیده می شود؛ چیزی که بیشتر دیده می شود، بیشتر بازنشر می شود و چیزی که بارها در برابر چشم ما ظاهر می شود، ممکن است آشناتر و در نتیجه برای ذهن باورپذیرتر به نظر برسد. اینجا یک خطای ظریف رخ می دهد: زیاد دیدن یک خبر، با درست بودن آن یکی نیست . ممکن است یک ادعای اشتباه را صد بار ببینیم، اما صد بار دیدن آن، فقط آن را آشنا کرده است، نه واقعی. همه دارند می گویند یعنی چه؟
یکی از رایج ترین دلایلی که مردم برای باور کردن یک خبر می آورند این است که «همه دارند همین را می گویند». اما در فضای مجازی، صدها پیام ممکن است در واقع از یک منبع اولیه آمده باشند. بنابراین ممکن است تصور کنیم با صد شاهد مستقل روبه رو هستیم، در حالی که فقط یک ادعا بارها تکثیر شده است.
این موضوع به ویژه زمانی خطرناک می شود که محتوای مورد نظر هیجانی باشد. اگر یک خبر ترسناک در گروه خانوادگی، کانال خبری، صفحه اینستاگرام و چند پیام رسان مختلف ظاهر شود، ذهن ممکن است تعداد دفعات دیده شدن آن را با میزان اعتبارش اشتباه بگیرد. در حالی که حقیقت با تعداد دفعات بازنشر تعیین نمی شود.
چرا حتی آدم های دقیق هم ممکن است فریب بخورند؟
باور کردن اطلاعات نادرست لزوما نشانه کم هوشی یا ساده لوحی نیست. میزان اضطراب، اهمیت موضوع برای فرد، تجربه های قبلی، اعتماد به منبع و حتی باورهایی که از قبل درباره آن موضوع داشته ایم، می توانند روی قضاوت ما اثر بگذارند.
اگر فردی از قبل انتظار وقوع یک اتفاق خاص را داشته باشد، ممکن است اطلاعات مبهم جدید را در همان چارچوب تفسیر کند. اگر فردی هم به شدت نگران باشد، ممکن است برای رهایی از ابهام، زودتر به اولین توضیح قابل دسترس بچسبد. در چنین شرایطی، مغز لزوما نمی گوید این حقیقت است؛ گاهی فقط می گوید این توضیح فعلا برایم قابل قبول است و این دو با هم فرق دارند.
شایعه گاهی یک دروغ متولدشده نیست
وقتی شایعه ای منتشر می شود، معمولا وسوسه می شویم یک نفر را پیدا کنیم و بگوییم چه کسی این دروغ را ساخته است؟ اما همیشه چنین فردی وجود ندارد.
گاهی یک نفر چیزی را ناقص شنیده، نفر دوم اشتباه برداشت کرده، نفر سوم از روی نگرانی حدس زده و نفر چهارم بدون بررسی آن را برای دیگران فرستاده است. در نهایت، چیزی که در ابتدا فقط یک احتمال بوده، تبدیل به روایتی شده که همه درباره آن با اطمینان صحبت می کنند. شایعه گاهی یک دروغ متولدشده نیست؛ یک حدس بزرگ شده است . البته این به معنای بی ضرر بودن شایعه نیست. یک شایعه می تواند باعث ترس، تصمیم های اشتباه، بی اعتمادی، آسیب به آبرو یا حتی رفتارهای جمعی خطرناک شود.

دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه- می گوید: از نگاه روانشناختی، یکی از سوخت های مهم شایعه، خود اطلاعات نیست؛ بلکه اضطراب ناشی از ندانستن است. انسان دوست دارد محیط اطرافش تا حد ممکن قابل پیش بینی باشد. وقتی این پیش بینی پذیری کاهش پیدا می کند، ذهن برای بازگرداندن احساس کنترل تلاش می کند.
به همین دلیل، در شرایط بحرانی یک مهارت مهم این است که بتوانیم میان واقعیت، برداشت و حدس فاصله بگذاریم. ممکن است صدایی شنیده باشیم؛ این واقعیت است. ممکن است فکر کنیم صدای انفجار بوده؛ این برداشت است. ممکن است آن را به یک حادثه خاص نسبت بدهیم؛ این دیگر یک فرضیه است. اگر این سه سطح را از هم جدا نکنیم، خیلی راحت ممکن است فرضیه را به جای واقعیت به دیگران منتقل کنیم.
قبل از فرستادن خبر، مغز خودتان را هم بررسی کنید
دفعه بعد که یک خبر عجیب، ترسناک یا هیجان انگیز دیدید، فقط منبع خبر را بررسی نکنید؛ واکنش خودتان را هم بررسی کنید. آیا خبر را به این دلیل باور کرده اید که شواهد کافی دارد یا چون با ترس و نگرانی شما هماهنگ است؟
آیا منبع اصلی را دیده اید یا فقط چند بازنشر را؟ آیا چند منبع مستقل آن را تایید کرده اند؟ و مهمتر از همه، آیا چیزی که می دانید واقعیت است یا فقط توضیحی است که فعلا برای اتفاق پیدا کرده اید؟
یک مکث چند ثانیه ای می تواند جلوی چند ساعت اضطراب را بگیرد. شایعه از جایی شروع می شود که اطلاعات کافی وجود ندارد؛ خبر جعلی ممکن است از جایی شروع شود که کسی عمدا اطلاعات ساختگی را در لباس خبر عرضه می کند؛ و اطلاعات نادرست هم ممکن است از یک اشتباه ساده شروع شده باشداما یک چیز میان همه آنها مشترک است: آنها وقتی قدرت بیشتری پیدا می کنند که ما بدون مکث، احساس خود را جای شواهد بنشانیم. یکی از مهم ترین مهارت های روانی در عصر خبرهای فوری، توانایی گفتن یک جمله ساده است: هنوز نمی دانم.
این جمله شاید در نگاه اول نشانه بی خبری به نظر برسد، اما گاهی نشانه بلوغ شناختی است.چون آدم عاقل فقط کسی نیست که جواب دارد؛ گاهی کسی است که می داند چه زمانی هنوز برای جواب دادن زود است .
-
بهنوش طباطبایی از عشقش به تختی و شهلا توکلی گفت + فیلم
ارسال نظر