کلم بروکلی دشمن یک بیماری ژنتیکی نادر / آتاکسی فریدریش چیست؟

به گزارش رکنا، پژوهشگران می‌گویند سولفورافان، ترکیب طبیعی موجود در کلم بروکلی، ممکن است با افزایش تولید یک پروتئین حیاتی و محافظت از سلول‌های عصبی، راه تازه‌ای برای مقابله با بیماری نادر آتاکسی فریدریش باز کند.

سولفورافان؛ ترکیب گیاهی با ظرفیت درمانی جدید

کلم بروکلی یکی از سبزیجات ارزشمند خانواده کلم‌هاست که به دلیل داشتن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و مواد مغذی مختلف، همواره مورد توجه محققان علوم تغذیه بوده است.

اکنون پژوهشگران دانشگاه فناوری سوینبرن استرالیا، اثرات ترکیبی به نام «سولفورافان» را در ارتباط با یک بیماری ژنتیکی نادر بررسی کرده‌اند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سولفورافان ممکن است بتواند سطح پروتئین فراتاکسین را افزایش دهد؛ پروتئینی که در بیماران مبتلا به آتاکسی فریدریش به میزان کافی تولید نمی‌شود.

این ترکیب همچنین در آزمایش‌های پیش‌بالینی به محافظت از سلول‌های عصبی در برابر آسیب کمک کرده است. 

آتاکسی فریدریش چیست؟

آ‌تاکسی فریدریش یک بیماری ژنتیکی نادر و پیشرونده است که به‌تدریج سیستم عصبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این بیماری معمولاً به دلیل اختلال در ژن FXN ایجاد می‌شود. در نتیجه این اختلال، تولید پروتئین فراتاکسین کاهش پیدا می‌کند.

فراتاکسین برای عملکرد طبیعی میتوکندری‌ها، یعنی بخش‌های تولیدکننده انرژی در سلول‌ها، اهمیت زیادی دارد.

کمبود این پروتئین می‌تواند به اختلال عملکرد سلولی، افزایش استرس اکسیداتیو و آسیب تدریجی سلول‌های عصبی منجر شود.

از علائم مهم بیماری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- اختلال در تعادل و هماهنگی حرکات

- دشواری در راه رفتن

- ضعف عضلانی

- اختلال در گفتار

- مشکلات حرکتی و عصبی پیشرونده

در حال حاضر درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد و مراقبت‌های پزشکی نقش مهمی در مدیریت علائم دارند.

کلم بروکلی یکی از سبزیجاتی است که در سال‌های اخیر توجه زیادی از سوی پژوهشگران تغذیه و ژنتیک به خود جلب کرده است. دلیل این توجه، وجود ترکیبی فعال به نام سولفورافان (Sulforaphane) در بروکلی است؛ ماده‌ای که می‌تواند بر فعالیت برخی ژن‌ها و سازوکارهای دفاعی سلول اثر بگذارد.

اما آیا بروکلی می‌تواند بیماری‌های ژنتیکی را درمان کند یا جلوی انتقال ژن معیوب را بگیرد؟ پاسخ کوتاه این است: خیر؛ اما ممکن است در تنظیم برخی مسیرهای سلولی و کاهش عوامل خطر بعضی بیماری‌ها نقش داشته باشد.

۱. سولفورافان چیست و چگونه روی ژن‌ها اثر می‌گذارد؟

بروکلی حاوی ترکیبی به نام گلوکورافانین است که هنگام خرد کردن یا جویدن سبزی، با کمک آنزیم میروزیناز می‌تواند به سولفورافان تبدیل شود.

سولفورافان می‌تواند مسیر مولکولی مهمی به نام Nrf2 را فعال کند. این مسیر در تنظیم ژن‌هایی نقش دارد که به دفاع آنتی‌اکسیدانی، مقابله با استرس اکسیداتیو و محافظت سلولی کمک می‌کنند.

به زبان ساده، این ترکیب می‌تواند به سلول کمک کند برخی سازوکارهای دفاعی خود را فعال‌تر کند؛ بدون آنکه توالی اصلی DNA را تغییر دهد.

۲. بروکلی و بیماری‌های مرتبط با ژن؛ چه شواهدی داریم؟

پژوهش‌ها چند حوزه مهم را بررسی کرده‌اند:

الف) سرطان پروستات

در یک مطالعه بالینی تصادفی روی ۴۹ مرد مبتلا به سرطان موضعی پروستات که تحت مراقبت فعال بودند، مصرف سوپ بروکلی غنی از گلوکورافانین به مدت ۱۲ ماه با تغییراتی در بیان ژن‌های بافت پروستات همراه شد.

تغییرات برخی مسیرهای مرتبط با التهاب و پیشرفت سرطان در گروه دریافت‌کننده بروکلی غنی از گلوکورافانین کمتر بود.

البته این مطالعه برای اثبات توقف یا درمان سرطان طراحی نشده بود. 

ب) سرطان پستان

در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، سولفورافان با تغییر برخی سازوکارهای اپی‌ژنتیکی و تنظیم ژن‌های مرتبط با رشد سلولی بررسی شده است. اما هنوز شواهد کافی وجود ندارد که مصرف بروکلی بتواند از سرطان پستان در انسان جلوگیری کند یا آن را درمان کند. 

ج) اوتیسم و اختلالات عصبی

یکی از موضوعات جالب پژوهشی، بررسی سولفورافان در افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم است.

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۵، نتایج شش کارآزمایی بالینی را بررسی کرد و بهبودهایی در برخی شاخص‌های رفتاری و ارتباطی گزارش داد؛ بااین‌حال، نویسندگان بر محدودیت شواهد و نیاز به مطالعات بیشتر تأکید کردند.

نکته مهم اینکه این مطالعات از فرآورده‌های سولفورافان استفاده کرده‌اند و نتایج آن‌ها به معنای اثبات درمان اوتیسم با خوردن بروکلی نیست. 

۳. آیا بروکلی بیماری‌های ارثی را درمان می‌کند؟

خیر. بیماری‌هایی مانند تالاسمی، هموفیلی، فیبروز کیستیک و برخی بیماری‌های متابولیک ناشی از تغییرات مشخص در DNA هستند.

سولفورافان نمی‌تواند جهش ژنتیکی مسئول این بیماری‌ها را اصلاح کند یا ژن سالم را جایگزین ژن معیوب کند.

بااین‌حال، ممکن است در آینده برخی ترکیبات غذایی در کنار درمان‌های تخصصی، برای تعدیل مسیرهای سلولی در بعضی بیماری‌ها کاربرد پیدا کنند.

۴. چگونه سولفورافان بیشتری از بروکلی دریافت کنیم؟

- جوانه بروکلی از منابع غنی گلوکورافانین است.

- خرد کردن بروکلی و چند دقیقه صبر کردن پیش از پخت، فرصت فعالیت آنزیم میروزیناز را فراهم می‌کند.

- بخارپز کردن کوتاه‌مدت معمولاً بهتر از جوشاندن طولانی است.

- افزودن مقدار کمی خردل به بروکلی پخته می‌تواند به تأمین آنزیم میروزیناز کمک کند.

البته میزان سولفورافان تولیدشده به نوع بروکلی، روش آماده‌سازی و تفاوت‌های فردی بستگی دارد.

نتیجه علمی

بروکلی می‌تواند بر فعالیت برخی ژن‌ها و سازوکارهای اپی‌ژنتیکی اثر بگذارد؛ اما در حال حاضر هیچ مدرک معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف آن بیماری‌های ارثی را درمان یا جهش‌های ژنتیکی را اصلاح می‌کند.