سید مهدی شکیبا، فیلمبردار کارآگاه علوی درگذشت/ چرا مرگ هنرمندان ما را به جستجوی زندگی آنها وا می دارد؟/ تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، گاهی انتشار خبر درگذشت یک هنرمند، موجی از جستجو درباره نام، چهره، زندگی و آثار او به راه می اندازد. افرادی که شاید سالها نام او را به یاد نیاورده بودند، ناگهان به دنبال فیلم ها، مجموعه ها و جزئیات زندگی حرفه ای اش می گردند. این رفتار فقط کنجکاوی درباره یک خبر نیست می تواند راهی برای بازسازی ارتباط ذهنی با فردی باشد که بخشی از خاطرات فرهنگی و شخصی ما را شکل داده است اما چرا مرگ یک هنرمند، توجهی را برمی انگیزد که در دوران فعالیت او کمتر دیده می شد؟

مرگ، گذشته را دوباره به زمان حال می آورد

از منظر روانشناسی حافظه، یادآوری صرفا بازخوانی یک تصویر ثابت از گذشته نیست. هر بار که خاطره ای فعال می شود، ذهن آن را با شرایط و احساسات زمان حال پیوند می دهد. خبر درگذشت یک هنرمند می تواند مجموعه ای از خاطرات پراکنده را فعال کند؛ صدای تیتراژ یک سریال، تصویری از یک فیلم قدیمی یا حتی لحظه ای از تماشای تلویزیون در کنار خانواده.

در چنین شرایطی، مخاطب فقط به دنبال شناخت فرد درگذشته نیست؛ ممکن است در جست وجوی بخشی از گذشته خودش نیز باشد. یک اثر هنری می تواند به دوره ای از زندگی ما گره خورده باشد و خبر مرگ یکی از سازندگان آن، آن دوره را دوباره در ذهن زنده کند.

چرا پس از مرگ، درباره هنرمندان بیشتر جست وجو می کنیم؟

یکی از مفاهیم مرتبط با این رفتار، نظریه مدیریت وحشت است که جف گرینبرگ، شلدون سولومون و تام پیچینسکی روانشناسان اجتماعی آن را بسط داده اند. بر اساس این نظریه، آگاهی انسان از مرگ و پایان پذیری زندگی می تواند او را به سمت معنا، ارزش های فرهنگی و دستاوردهایی سوق دهد که فراتر از عمر فردی باقی می مانند.

هنر یکی از مسیرهای چنین ماندگاری نمادینی است. وقتی یک هنرمند از دنیا می رود، مخاطب ممکن است بیش از گذشته به این فکر کند که چه چیزی از او باقی مانده است؛ چه آثاری ساخته، بر چه کسانی تاثیر گذاشته و نامش در کدام بخش از حافظه فرهنگی جامعه ثبت شده است.

البته هر جستجویی پس از انتشار خبر درگذشت، لزوما نشانه پیوند عاطفی عمیق با آن هنرمند نیست. بخشی از این توجه می تواند ناشی از تازگی خبر، بازنشر رسانه ای و کنجکاوی طبیعی درباره یک چهره شناخته شده باشد.

نقش پنهان عوامل پشت دوربین در حافظه مخاطبان

در مورد مدیران فیلمبرداری، موضوع وجه دیگری هم دارد. مخاطب معمولا بازیگر، شخصیت داستانی یا کارگردان را به خاطر می سپارد اما بسیاری از عوامل فنی و هنری پشت دوربین، با وجود نقش مهمشان در شکل گیری تجربه تماشای اثر، کمتر در معرض توجه عمومی قرار می گیرند.

مدیر فیلمبرداری در ساخت فضای بصری یک اثر نقش دارد از انتخاب زاویه و قاب تا نور، حرکت دوربین و کیفیت تصویری که مخاطب در نهایت می بیند. ممکن است تماشاگر نام او را نداند، اما سال ها با تصاویری زندگی کرده باشد که حاصل کار او هستند.

درگذشت چنین هنرمندی گاهی فرصتی برای دیده شدن دوباره این نقش های کمتر شناخته شده فراهم می کند. جست وجوی نام سید مهدی شکیبا در کنار آثارش می تواند نشانه ای از همین بازگشت توجه به پشت صحنه تولید آثار تصویری باشد.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

خبر درگذشت یک هنرمند فقط درباره پایان زندگی یک فرد نیست می تواند پنجره ای به رابطه جامعه با حافظه، هنر و فقدان باز کند. واکنش کاربران به چنین خبرهایی نشان می دهد که آثار فرهنگی چگونه در خاطرات شخصی و جمعی جای می گیرند و چگونه یک اتفاق تازه، گذشته را دوباره به مرکز توجه می آورد.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

حفظ حافظه فرهنگی جامعه نباید فقط به زمان درگذشت هنرمندان محدود شود. ثبت دقیق کارنامه عوامل پشت صحنه، مستندسازی تجربه های حرفه ای و فراهم کردن دسترسی عمومی به آرشیو آثار، کمک می کند نقش افرادی که کمتر دیده شده اند، در زمان حیات شان نیز شناخته شود.

راهکار برای خانواده ها

تماشای دوباره آثار قدیمی در کنار اعضای خانواده و گفتگو درباره خاطراتی که با آن آثار پیوند خورده اند، می تواند فرصتی برای انتقال خاطرات بین نسل ها باشد. همچنین خوب است هنگام معرفی یک فیلم یا مجموعه به کودکان و نوجوانان، درباره نقش عوامل پشت دوربین نیز صحبت کنیم تا آن ها با فرایند جمعی تولید هنر آشنا شوند.

تلنگر روانشناختی

گاهی ما با جستجوی نام یک هنرمند پس از مرگش، فقط می خواهیم بدانیم او چه کسی بود اما در همان جستجو، بخشی از خاطرات خودمان را هم دوباره پیدا می کنیم. پرسش مهم این است: چرا برای شناختن و قدردانی از کسانی که بخشی از تجربه فرهنگی ما را ساخته اند، گاهی باید منتظر خبر رفتن شان بمانیم؟