وزارت بهداشت یا وزارت بیمارستان‌داری؟ / برای کاهش گرانی درمان در کشور کل کابینه باید به میدان بیایند

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  گرانی درمان این روزها به یکی از هراس‌های جدی در زندگی مردم تبدیل شده است. با آغاز هر درد و بیماری، فشار اقتصادی سنگینی بر دوش خانوارها قرار می‌گیرد.

در ماه‌های اخیر بارها از افزایش قیمت دارو و خدمات درمانی گفته شده و نگرانی‌ها در این زمینه همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که چگونه می‌توان بازار درمانِ گران را کم‌رونق کرد و از وابستگی به درمان‌های پرهزینه کاست.

توجه جدی به حوزه پیشگیری و تقویت بخش بهداشت تا چه اندازه می‌تواند هزینه‌های درمان را کاهش دهد و حتی بر کاهش تقاضا برای خدمات درمانی گران‌قیمت اثر بگذارد.

در همین زمینه با دکتر علی‌اعظم سلگی، استاد دانشگاه و کارشناس حوزه بهداشت، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

درمان ساده، درد بزرگ معیشت مردم

مشکلی که مدت‌هاست جامعه هر روز بیشتر با آن درگیر می‌شود، گرانی درمان است؛ به‌گونه‌ای که حتی یک درمان ساده و یک درد کوچک می‌تواند به یک بحران در معیشت خانواده‌ها تبدیل شود. درباره اصل وجود این مشکل بسیار گفته شده است. از نگاه شما، وزارت بهداشت چه اقداماتی می‌تواند انجام دهد؟ چه تعاملی با بیمه‌ها یا سایر نهادها باید شکل بگیرد تا فشار هزینه‌های درمان کاهش یابد؟

دکتر علی اعظم سلگی استاد دانشگاه و متخصص بهداشت اینگونه به خبرنگار اجتماعی رکنا پاسخ داد: می‌توان از این منظر به موضوع نگاه کرد که اگر وزارت بهداشت ابعاد سلامت را در تعامل با سایر وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها جدی‌تر دنبال کند و نیازهای مردم در حوزه بهداشت را پیش از ورود به فاز درمان تأمین کند، اصولاً تعداد کمتری از مردم ناچار خواهند شد وارد چرخه درمان شوند.

نقش پیشگیری بسیار مهم است. پیشگیری از ابتلا به بیماری‌ها، هم از نظر انسانی و هم از نظر اقتصادی، ارزشمندترین مسیر است.

نسخه اصلی برای درمان گران؛ مردم کمتر بیمار شوند

تعامل وزارت بهداشت با سایر وزارتخانه‌ها چه اثری بر رشد وضعیت بهداشت کشور دارد. این تعامل در عمل چگونه باید شکل بگیرد و گفتمان سلامت‌محور چگونه می‌تواند در کشور نهادینه شود؟

دکتر سلگی در پاسخ گفت: شکل‌گیری یک گفتمان سلامت‌محور نیازمند عزم جدی و مشارکت گسترده است. سلامت، موضوعی صرفاً پزشکی نیست؛ ماهیتی فرابخشی دارد و تقریباً تمام ارکان حاکمیت و حتی تک‌تک افراد جامعه در آن نقش دارند.

رسانه‌ها، مطبوعات، تلویزیون و فعالان اجتماعی باید سلامت را به‌عنوان یک ضرورت حیاتی مطرح کنند؛ به‌گونه‌ای که مردم نیازهای بهداشتی خود را بشناسند و آن را جدی بگیرند. این موضوع تنها مسئولیت وزارت بهداشت نیست، بلکه یک مسئولیت ملی است.

وزارت جهاد کشاورزی، وزارت راه و شهرسازی، وزارت آموزش‌وپرورش، سازمان محیط‌زیست و بسیاری از دستگاه‌های دیگر، هرکدام به نحوی در سلامت مردم اثرگذارند. سلامت فقط در بیمارستان تعریف نمی‌شود؛ از مزرعه و کارخانه آغاز می‌شود و تا خانه و مدرسه ادامه دارد.

سلامت فقط بیمارستان و داروخانه نیست

دکتر سلکی در ادامه افزود: در کشورهایی که در حوزه سلامت پیشرو هستند، نگاه به سلامت چندبعدی است. یکی از این ابعاد، سلامت غذا و کالاهای مصرفی مردم است. میلیاردها تومان کالا در بازار کشور عرضه می‌شود که مستقیماً با سلامت مردم ارتباط دارد، اما نظام جامع و یکپارچه‌ای برای رصد سلامت غذایی در همه سطوح، از تولید تا توزیع، وجود ندارد.

پروانه‌های بهداشتی، مجوزهای ساخت و نشان‌های سلامت وجود دارند، اما اطلاع‌رسانی کافی درباره آن‌ها انجام نشده و مردم با اهمیت این شاخص‌ها آشنایی کامل ندارند. بخشی از کالاها نیز ممکن است خارج از نظارت رسمی وارد بازار شود.

وقتی نظارت و سیاست‌گذاری در این حوزه‌ها تقویت شود، به‌طور طبیعی از بروز بسیاری از بیماری‌ها جلوگیری خواهد شد و هزینه‌های درمان کاهش می‌یابد.

آلودگی هوا، بیماری می‌سازد و جیب مردم را خالی می‌کند

وی با گفتن از اینکه یکی دیگر از ابعاد مهم سلامت، آلودگی هواست. شهرداری‌ها و نهادهای مرتبط در این حوزه مسئولیت دارند بیان داشت:  بخش مهمی از بیماری‌های امروز کشور، به‌ویژه بیماری‌های قلبی و تنفسی، با آلودگی‌های محیط‌زیستی مرتبط است.

وقتی شهری با جمعیتی میلیونی مانند تهران با بحران آلودگی هوا مواجه است، طبیعی است که بار بیماری افزایش یابد. اگر در حوزه حمل‌ونقل، شهرسازی، تولید خودرو و مدیریت شهری سیاست‌های سلامت‌محور اتخاذ شود، بیماری‌های غیرواگیر کاهش پیدا می‌کند و به‌تبع آن هزینه‌های درمان نیز پایین می‌آید.

در کنار این موارد، نظام ارجاع و پزشک خانواده نیز می‌تواند مراجعات غیرضروری به سطوح تخصصی درمان را مدیریت کند و هزینه‌ها را کاهش دهد. اما این‌ها اقدامات کنترلی هستند. اصل ماجرا، کاهش بروز بیماری است.

جهاد کشاورزی هم در هزینه درمان مردم نقش دارد

دکتر سلکی با تاکید بر اینکه وزارت جهاد کشاورزی تأمین‌کننده اصلی غذای کشور است. نحوه استفاده از سموم، مدیریت آفات، کیفیت آب آبیاری و نظارت بر محصولات کشاورزی، همگی مستقیماً با سلامت مردم در ارتباط است ادامه داد: اگر در شبکه آبیاری از فاضلاب استفاده می‌شود، باید پایش‌های دقیق و مستمر برای کنترل آلودگی‌های میکروبی و فلزات سنگین انجام شود. غذای روزانه مردم، اولین و مهم‌ترین حلقه زنجیره سلامت است. هرگونه ضعف در این حوزه، سال‌ها بعد در قالب بیماری و هزینه درمان ظاهر می‌شود.

همین نگاه باید در آموزش‌وپرورش، آموزش عالی، مسکن، محیط‌زیست و سایر حوزه‌ها نیز جاری باشد. هر عضو کابینه در محدوده مسئولیت خود، نقشی مستقیم در سلامت مردم دارد.

وزارت بهداشت باید فرمانده گفتمان سلامت باشد

دکتر سلکی با گفتن از اینکه وزارت بهداشت متولی اصلی این حوزه است و باید نقش راهبری و هماهنگ‌کننده را ایفا کند گفت:  اگر این وزارتخانه با رویکردی جدی و پیشگیرانه عمل کند، می‌تواند بار بیماری‌ها و هزینه‌های مردم را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

برای نمونه، توسعه فضاهای ورزشی، ترویج فعالیت بدنی، توجه به سلامت روان و آموزش عمومی می‌تواند جامعه‌ای سالم‌تر بسازد؛ جامعه‌ای که اساساً نیاز کمتری به درمان‌های پرهزینه دارد.

در حوزه تصادفات نیز، همکاری میان وزارت بهداشت، راه‌سازی، شهرسازی و سایر نهادها می‌تواند آمار مرگ‌ومیر و جراحات را کاهش دهد. کاهش حوادث، به معنای کاهش مستقیم هزینه‌های درمان است.

در واقع، درمان زمانی مطرح می‌شود که وقوع بیماری یا حادثه را پذیرفته‌ایم. اما نظام سلامت‌محور، پیش از وقوع بحران وارد عمل می‌شود.

وقتی نگاه درمان‌محور غالب می‌شود

به گفته دکتر سلگی، یکی از مشکلات ساختاری این است که در دهه‌های گذشته، نگاه غالب در مدیریت حوزه سلامت، نگاه درمان‌محور بوده است. بسیاری از مدیران ارشد این حوزه از بدنه درمان آمده‌اند و طبیعی است که تمرکز اصلی بر توسعه تخت‌های بیمارستانی، تجهیزات پزشکی و خدمات درمانی باشد.

در حالی که در عنوان «وزارت بهداشت و درمان»، واژه بهداشت مقدم بر درمان آمده است. اگر نگاه حاکمیتی به سمت بهداشت‌محوری تغییر کند و متخصصان حوزه پیشگیری و سلامت عمومی نقش پررنگ‌تری در مدیریت داشته باشند، مسیر سیاست‌گذاری نیز تغییر خواهد کرد.

دیابت، چاقی و بیماری قلبی؛ زنجیره‌ای که با سبک زندگی آغاز می‌شود

دکتر سلکی بیان کرد: چاقی، دیابت و بیماری‌های قلبی و عروقی زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته‌اند و سهم بزرگی از مرگ‌ومیر کشور را تشکیل می‌دهند. الگوی تغذیه کودکان، سبک زندگی خانواده‌ها، میزان تحرک بدنی و فرهنگ مصرف غذا، از همان سال‌های ابتدایی زندگی شکل می‌گیرد.

اگر آموزش سلامت به‌صورت جدی و مستمر در خانه، مدرسه و رسانه دنبال شود، بسیاری از این بیماری‌ها کاهش می‌یابد. اما این مسیر نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و هماهنگی میان دستگاه‌هاست.

دخانیات، سرطان و هزینه‌هایی که می‌توانستند ایجاد نشوند

این کارشناس حوزه بهداشت با گفتن از اینکه کاهش مصرف دخانیات می‌تواند سهم مهمی در کاهش سرطان‌ها داشته باشد گفت: اگر سیاست‌های کنترلی و فرهنگی در این حوزه اثرگذار باشد، بخش قابل توجهی از بیماری‌های پرهزینه مهار خواهد شد.

سلامت مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده است؛ از غذا و هوا گرفته تا آموزش، ورزش، سلامت روان و ایمنی جاده‌ها. هرکدام از این حلقه‌ها اگر تضعیف شود، در نهایت به افزایش بیماری و تحمیل هزینه به خانواده‌ها منجر خواهد شد.

درمان زمانی گران می‌شود که بهداشت ارزان گرفته شود

آنچه از این گفت‌وگو برمی‌آید، این است که گرانی درمان فقط مسئله بیمارستان، داروخانه، تعرفه پزشکی یا بیمه نیست. بخش مهمی از هزینه‌هایی که امروز بر دوش مردم سنگینی می‌کند، نتیجه سال‌ها کم‌توجهی به پیشگیری و بهداشت است.

اگر نگاه کشور از درمان‌محوری به سلامت‌محوری تغییر کند، بسیاری از بیماری‌ها پیش از رسیدن به مرحله درمان مهار می‌شوند. در چنین الگویی، وزارت بهداشت تنها مسئول بیمارستان‌ها نیست، بلکه فرمانده گفتمان سلامت در سطح دولت و جامعه است.

بازار درمان گران زمانی خلوت می‌شود که مردم کمتر بیمار شوند؛ و مردم زمانی کمتر بیمار می‌شوند که سلامت، نه از تخت بیمارستان، بلکه از سفره غذا، هوای شهر، مدرسه، خانه، خیابان و سبک زندگی آغاز شود.