کتابخانه‌های ایران زیر آتش جنگ/ در ۳۵ روز جنگ؛ ۵۵ کتابخانه در ۱۲ استان آسیب دیدند / دو کتابخانه به طور کامل نابود شدند

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در جنگ‌ها معمولاً نخستین قربانی‌ها انسان‌ها هستند؛ اما خیلی زود نوبت حافظه ملت‌ها می‌رسد. کتابخانه‌ها، آرشیوها و مراکز اسناد در هر درگیری بزرگ یا در آتش بمباران‌ها نابود می‌شوند یا عمداً هدف قرار می‌گیرند؛ گویی حذف کتاب‌ها راهی برای پاک کردن هویت یک جامعه است.

تاریخ جنگ‌های جهان پر است از صحنه‌هایی که در آنها نه فقط ساختمان‌ها، بلکه حافظه مکتوب تمدن‌ها سوخته است. در جنگ جهانی دوم، یکی از بزرگ‌ترین موج‌های نابودی کتابخانه‌ها در تاریخ مدرن رخ داد. در سال ۱۹۴۴ و پس از قیام ورشو، نیروهای آلمان نازی بخش بزرگی از کتابخانه ملی لهستان را عمداً به آتش کشیدند؛ میلیون‌ها کتاب و نسخه خطی که بخشی از میراث فرهنگی اروپا بودند در شعله‌ها نابود شدند. پیش از آن نیز کتابخانه دانشگاه لوون در بلژیک در سال ۱۹۱۴ در جریان جنگ جهانی اول توسط ارتش آلمان سوزانده شد و صدها هزار جلد کتاب از میان رفت؛ کتابخانه‌ای که بعدها در جنگ جهانی دوم دوباره آسیب دید.

در دهه‌های بعد هم این روند متوقف نشد. در سال ۱۹۹۲ و در اوج جنگ بوسنی، ساختمان کتابخانه ملی و دانشگاهی بوسنی در سارایوو زیر آتش گلوله‌های آتش‌زا قرار گرفت. شعله‌ها چندین روز زبانه می‌کشیدند و حدود دو میلیون کتاب و سند تاریخی در برابر چشم شهروندان خاکستر شد. بسیاری این حادثه را یکی از نمادهای «نابودی فرهنگی» در جنگ‌های معاصر می‌دانند.

اما شاید یکی از کهن‌ترین و دردناک‌ترین نمونه‌ها به قرن سیزدهم بازگردد؛ زمانی که سپاه مغول به فرمان هلاکوخان بغداد را در سال ۱۲۵۸ میلادی فتح کرد. روایت‌های تاریخی می‌گویند کتابخانه‌های بزرگ شهر، از جمله مراکز علمی مشهور آن زمان، نابود شدند و شمار زیادی از کتاب‌ها به رود دجله ریخته شد. تصویری که در حافظه تاریخی جهان اسلام به عنوان یکی از بزرگ‌ترین فاجعه‌های فرهنگی باقی مانده است.

در دوران معاصر نیز جنگ‌ها همچنان میراث مکتوب را تهدید می‌کنند. در سال ۲۰۰۳ و در جریان جنگ عراق، کتابخانه و آرشیو ملی عراق در بغداد در میان هرج‌ومرج و آتش‌سوزی‌ها آسیب جدی دید و بخش بزرگی از اسناد تاریخی این کشور از بین رفت.

اکنون در ایران نیز نشانه‌هایی از همین زخم فرهنگی دیده می‌شود. دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اعلام کرده است که در جریان ۳۵ روز جنگ اخیر و حملات آمریکا و اسرائیل  ۵۵ کتابخانه در ۱۲ استان کشور در اثر حملات آسیب جدی دیده‌اند. در میان آنها دو کتابخانه در  زنجان  و دهلران به طور کامل تخریب شده‌اند.

تخریب یک کتابخانه تنها از دست رفتن یک ساختمان نیست. هر کتابخانه مجموعه‌ای از حافظه‌ها، روایت‌ها و تجربه‌های یک جامعه است. وقتی قفسه‌ها می‌سوزند، تنها کاغذ از بین نمی‌رود؛ بخشی از تاریخ، فرهنگ و دانش یک ملت نیز در میان خاکسترها گم می‌شود.

جنگ‌ها بارها نشان داده‌اند که نابودی میراث فرهنگی، چه در اثر بمباران‌های کور و چه در نتیجه هدف‌گیری عمدی، یکی از تلخ‌ترین پیامدهای درگیری‌های نظامی است. تجربه‌های تاریخی از ورشو و سارایوو تا بغداد یادآوری می‌کند که کتابخانه‌ها نه فقط ساختمان‌هایی پر از کتاب، بلکه حافظه زنده تمدن‌ها هستند؛ حافظه‌ای که با هر آتش‌سوزی جنگی، زخمی تازه بر پیکر فرهنگ بشری می‌نشیند.