افزایش انتشار گازهای گلخانه ای ایران/ چرا آگاهی محیط زیستی همیشه به رفتار مسئولانه تبدیل نمی شود؟/ تحلیل روانی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، بر اساس گزارش های منتشر شده از گزارش شکاف انتشار برنامه محیط زیست سازمان ملل، انتشار گازهای گلخانه ای ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۹ میلیون تن افزایش یافته است. این گزارش ایران را از نظر میزان افزایش سالانه پس از آمریکا و ترکیه در رتبه سوم قرار می دهد و رشد انتشار را حدود دو و نیم برابر میانگین جهانی توصیف می کند. آمارهای مربوط به سال ۲۰۲۵ مقدماتی اند و ممکن است بازبینی شوند؛ بنابراین باید آنها را در چارچوب روش محاسبه و محدودیت های گزارش خواند.

اهمیت خبر تنها در جایگاه آماری ایران نیست. گازهای گلخانه ای از منابع مختلفی مانند تولید برق و سوخت، حمل ونقل، صنعت، ساختمان، کشاورزی و پسماند منتشر می شوند. در نتیجه، کاهش آنها صرفا به انتخاب فردی برای خاموش کردن چراغ محدود نیست و به زیرساخت، فناوری، سیاست انرژی و تصمیم های اقتصادی نیز وابسته است.

فاصله میان نگرش و رفتار

الکه وبر، روانشناس و پژوهشگر تصمیم گیری درباره محیط زیست و خطر، در مطالعات خود به تفاوت شیوه ارزیابی خطرهای فوری و خطرهای تدریجی پرداخته است. تهدیدی که به چشم دیده می شود یا پیامد فوری دارد، اغلب توجه بیشتری می گیرد. در مقابل، تغییرات اقلیمی ممکن است تدریجی، پراکنده و از نظر زمانی دور به نظر برسند. همین تفاوت می تواند باعث شود افراد خطر را در سطح فکری بپذیرند، اما در برنامه روزانه خود آن را در اولویت قرار ندهند.

البته این توضیح به معنای بی تفاوت بودن مردم نیست. فرد ممکن است نسبت به محیط زیست حساس باشد، اما به حمل ونقل عمومی دسترسی نداشته باشد، نتواند وسایل کم مصرف بخرد یا در انتخاب منبع انرژی نقشی نداشته باشد. تحلیل روانشناختی زمانی دقیق است که محدودیت های اقتصادی و ساختاری را با مسئولیت فردی اشتباه نگیرد.

وقتی مسئولیت بیش از حد پراکنده می شود

یکی از موانع اقدام جمعی این است که هر فرد تصور کند سهم او در برابر ابعاد مسئله ناچیز است. اگر آلودگی حاصل تصمیم های میلیون ها مصرف کننده، صنایع بزرگ و سیاست های انرژی باشد، ممکن است شخص احساس کند تغییر رفتار او هیچ تاثیری ندارد. در سوی مقابل، اگر تمام مسئولیت به شهروندان واگذار شود، نقش تصمیم های کلان و زیرساختی نادیده گرفته می شود.

راه حل روانشناختی و اجتماعی، تقسیم روشن مسئولیت است. مردم می توانند در مصرف انرژی و انتخاب های روزمره مشارکت کنند، اما صنایع و نهادهای مسئول نیز باید داده های قابل سنجش، برنامه اجرایی و گزارش پیشرفت ارائه دهند. پیام های عمومی زمانی اثرگذارترند که علاوه بر هشدار، راه عملی و قابل دسترس برای اقدام نشان دهند.

از ترس به احساس اثرگذاری

پیام های محیط زیستی اگر فقط فاجعه را تصویر کنند، ممکن است در برخی مخاطبان به انکار، خستگی یا درماندگی منجر شوند. در مقابل، توضیح مسئله همراه با اقدام های مشخص می تواند احساس اثرگذاری را تقویت کند. برای نمونه، گزارش شفاف درباره کاهش نشت گاز، توسعه انرژی های تجدیدپذیر، بهبود بهره وری نیروگاه ها و حمل ونقل عمومی، بحث اقلیمی را از نگرانی انتزاعی به مجموعه ای از اهداف قابل پیگیری تبدیل می کند.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

آمار انتشار گازهای گلخانه ای فقط یک شاخص فنی نیست؛ این آمار آزمونی برای ارتباط میان دانش، اعتماد عمومی و اقدام جمعی نیز محسوب می شود. اگر پیام های رسمی متناقض باشند یا راهکارها عملی به نظر نرسند، فاصله میان نگرانی و عمل می تواند بیشتر شود. با این حال، نمی توان از یک گزارش انتشار نتیجه گرفت که نگرش یا رفتار روانشناختی مردم تغییر کرده است؛ برای چنین ادعایی به پژوهش های مستقل نیاز است.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

اطلاع رسانی محیط زیستی باید داده های قابل بررسی، مسئولیت های روشن و شاخص های سنجش پیشرفت داشته باشد. درخواست تغییر از شهروندان زمانی منصفانه است که گزینه های کم آلاینده نیز در دسترس باشند و سیاست های کلان با پیام های آموزشی هماهنگی داشته باشند.

راهکار برای خانواده ها

خانواده ها می توانند مصرف انرژی را بررسی کنند، از هدررفت گرما و سرمای خانه بکاهند، سفرهای غیرضروری با خودروی شخصی را کاهش دهند و درباره اخبار اقلیمی از منابع معتبر اطلاعات بگیرند. مهم تر از هر اقدام منفرد، انتخاب تغییرهایی است که در شرایط اقتصادی و امکانات واقعی خانواده قابل تداوم باشد.

تلنگر روانشناختی

آگاهی از یک بحران، آغاز تغییر است، اما بدون امکان اقدام، اعتماد و تقسیم منصفانه مسئولیت، آگاهی به تنهایی کافی نیست.