عکس ها / سلفی ناصرالدین شاه با زنان حرمسرا چگونه ثبت شد؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، امروز گرفتن سلفی با تلفن همراه به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است؛ اما حدود ۱۵۰ سال پیش، زمانی که دوربین عکاسی هنوز پدیده‌ای تازه در ایران بود، ناصرالدین‌شاه قاجار علاقه زیادی به عکاسی از خود، اطرافیان و زندگی روزمره دربار داشت؛ علاقه‌ای که تصاویر به‌جامانده از او را به اسنادی ارزشمند برای شناخت تاریخ اجتماعی ایران تبدیل کرده است.

ناصرالدین‌شاه که از سال ۱۸۴۸ تا ۱۸۹۶ میلادی بر ایران حکومت کرد، از نخستین پادشاهانی بود که فناوری عکاسی را با جدیت دنبال کرد. عکاسی پس از ورود به ایران در دهه ۱۸۴۰ میلادی، به‌تدریج در دربار قاجار گسترش یافت و شاه نیز خود به عکاسی آماتور علاقه‌مند شد.

ناصرالدین‌شاه؛ پادشاهی که خودش پشت دوربین می‌ایستاد

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی موزه ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، ناصرالدین‌شاه در میانه دهه ۱۸۶۰ میلادی عکاسی از زنان و خواجه‌های دربار را آغاز کرد و حتی از گربه خود نیز عکس گرفت.

او فقط به ثبت تصاویر به دست عکاسان درباری اکتفا نمی‌کرد، بلکه شخصاً عکاسی را تجربه می‌کرد و به ثبت تصویر خود نیز علاقه داشت. علاقه شاه به خودنگاره‌ها یا پرتره‌های شخصی، بخشی از مجموعه تصاویر تاریخی باقی‌مانده از دوران سلطنت او را شکل داده است.

به این ترتیب، ناصرالدین‌شاه را می‌توان از پیشگامان خودنگاری عکاسانه در ایران دانست؛ هرچند اصطلاح امروزی «سلفی» برای توصیف تصاویر آن دوران به کار می‌رود و نباید آن را دقیقاً معادل سلفی با تلفن همراه دانست.

سلفی ناصرالدین‌شاه با زنان حرمسرا چگونه ثبت شد؟

یکی از جنبه‌های جالب عکاسی در دربار قاجار، ثبت تصاویر خصوصی از فضای اندرونی بود. ناصرالدین‌شاه از زنان حرمسرا نیز عکاسی می‌کرد و برخی از تصاویر به‌جامانده، اطلاعاتی درباره پوشش، چیدمان فضا و زندگی روزمره زنان دربار ارائه می‌دهند.

در پژوهش‌های مربوط به عکاسی قاجار، تصویری از ناصرالدین‌شاه در کنار تعدادی از همسرانش و دوربین، در مقابل آینه، به‌عنوان نمونه‌ای از عکس‌های شبیه به سلفی معرفی شده است. این تصویر به سال ۱۸۸۴ میلادی نسبت داده شده است؛ با این حال، برای انتشار آن با عنوان قطعی «یکی از نخستین سلفی‌های جهان» باید مشخصات و تاریخ ثبت تصویر با آرشیو اصلی کاخ گلستان تطبیق داده شود.

از عکاسی تفریحی تا ثبت تاریخ ایران

علاقه ناصرالدین‌شاه به عکاسی تنها به تصاویر شخصی محدود نبود. عکاسی در دوره او به ابزاری برای ثبت چهره درباریان، سفرها، بناها و رویدادهای مختلف تبدیل شد.

شاه در سفرهای اروپایی خود در سال‌های ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۹۰ میلادی نیز به استودیوهای عکاسی سر می‌زد و در یادداشت‌هایش به عکاسان و کیفیت کار آنها اشاره می‌کرد. در دهه ۱۸۷۰ میلادی، چند عکاس رسمی دربار نیز او را در سفرهای داخل و خارج از پایتخت همراهی می‌کردند.

این تصاویر امروز فراتر از پرتره‌های یک پادشاه اهمیت دارند؛ آن‌ها بخشی از تاریخ تصویری ایران در دوره‌ای هستند که فناوری جدید عکاسی به‌تدریج وارد زندگی درباری و سپس جامعه شهری شد.

در واقع، علاقه ناصرالدین‌شاه به ثبت تصویر خود و اطرافیانش، میراثی تصویری برجای گذاشت که امروزه پژوهشگران از آن برای بررسی سبک زندگی، پوشش، معماری و مناسبات اجتماعی در دوره قاجار استفاده می‌کنند.