چرا بعضی ها وقتی عصبانی می شوند ناگهان خانه را تمیز می کنند؟ /خودسنجی کنید: آرام می شوید یا از خشم فرار می کنید؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، بعضی آدم ها وقتی عصبانی می شوند، ناگهان پرکارتر از همیشه به نظر می رسند. خانه را مرتب می کنند، سراغ ظرف های نشسته می روند، کشوها را خالی می کنند یا با جدیت بیشتری کار و درس را ادامه می دهند. از بیرون ممکن است کاملا آرام به نظر برسند؛ اما آیا واقعا خشم آنها فروکش کرده است؟

خشم فقط یک احساس نیست

خشم معمولا با نوعی آمادگی برای عمل همراه است. وقتی فرد احساس می کند حقش نادیده گرفته شده، مانعی مقابل او قرار گرفته یا کنترلی بر موقعیت ندارد، ذهن و بدن برای تغییر شرایط آماده می شوند.

گاهی این انرژی مستقیما وارد گفت و گو یا اعتراض می شود. گاهی نیز فرد نمی تواند یا نمی خواهد با عامل خشم روبه رو شود؛ بنابراین انرژی خود را به فعالیت دیگری منتقل می کند.

شروع به راه رفتن، کار کردن، مرتب کردن یا تمیز کردن می کند.  این فعالیت لزوما ناسالم نیست. انتخاب رفتار می تواند بخشی از تنظیم هیجان باشد، به ویژه اگر مانع یک واکنش تکانشی، پرخاشگرانه یا آسیب زننده شود.

چرا تمیزکاری هنگام عصبانیت جذاب می شود؟

یکی از پاسخ های احتمالی، بازگرداندن احساس کنترل است. ممکن است نتوانید رفتار فرد دیگری را تغییر دهید، گذشته را اصلاح کنید یا نتیجه یک موقعیت مبهم را پیش بینی کنید؛ اما می توانید ظرف ها را بشویید، لباس ها را مرتب کنید یا میزتان را سر و سامان بدهید. این کارها نقطه شروع و پایان مشخص دارند. نتیجه آنها نیز سریع دیده می شود. در موقعیتی که از نظر عاطفی آشفته و کنترل ناپذیر است، مرتب کردن محیط می تواند احساس نظم و توانایی ایجاد کند. اما نمی توان هر تمیزکاری هنگام ناراحتی را نشانه سرکوب خشم دانست. آنچه اهمیت دارد خود فعالیت نیست؛ کارکردی است که برای فرد دارد.

ببینید بعد از کار چه اتفاقی می افتد

از نگاه دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه، سوال اصلی این نیست که فرد هنگام خشم چه کاری انجام می دهد؛ بلکه باید دید این رفتار او را به کجا می رساند.

اگر فرد مدتی خانه را مرتب کند، شدت خشمش پایین بیاید و بعد بتواند روشن تر درباره ناراحتی خود صحبت یا تصمیم گیری کند، فعالیت نقش یک مکث تنظیم کننده را داشته است.  اما اگر کار کردن فقط راهی باشد برای احساس نکردن، حرف نزدن و روبه رو نشدن با مسئله، ممکن است به اجتناب تبدیل شود.  فرد کار می کند تا فکر نکند.  مرتب می کند تا ناراحتی را نبیند و زمانی که کار تمام می شود، همان مسئله حل نشده دوباره برمی گردد. پس نشانه تنظیم سالم فقط تمیز شدن خانه یا تمام شدن کارها نیست. باید دید فرد پس از آرام شدن، می تواند به علت خشم برگردد یا نه.

آیا باید خشم را تخلیه کنیم؟

یک باور رایج می گوید فرد باید انرژی خشم را با فریاد، کوبیدن اشیا یا فعالیت شدید تخلیه کند اما یک فراتحلیل منتشر شده در سال ۲۰۲۴ که ۱۵۴ مطالعه و بیش از ۱۰ هزار شرکت کننده را بررسی کرد، نشان داد فعالیت های کاهنده برانگیختگی مانند تنفس آرام، مراقبه و ذهن آگاهی، به طور کلی در کاهش خشم و پرخاشگری موثرتر بودند.

در مقابل، فعالیت هایی که برانگیختگی را افزایش می دادند، لزوما خشم را کاهش نمی دادند. بنابراین صرف انجام دادن یک فعالیت پرانرژی به معنای تخلیه موفق خشم نیست.

تمیزکاری نیز بسته به شیوه انجام آن می تواند آرام کننده یا برانگیزاننده باشد. مرتب کردن آرام و هدفمند با سابیدن عصبی، کوبیدن وسایل و ادامه دادن کار تا مرز فرسودگی یکسان نیست.

چه زمانی فعالیت به تنظیم هیجان کمک می کند؟

فعالیت زمانی مفیدتر است که:

فرد دلیل عصبانیت خود را می شناسد.

کار را برای پایین آوردن شدت واکنش انجام می دهد.

فعالیت محدود است و به فرسودگی تبدیل نمی شود.

پس از آرام شدن، مسئله اصلی دوباره بررسی می شود.

اگر لازم باشد، گفت و گو، مرزبندی یا تصمیمی واقعی شکل می گیرد.

در این شرایط تمیزکاری ممکن است مانند یک فاصله کوتاه عمل کند؛ فرصتی برای اینکه فرد به جای واکنش فوری، پاسخ سنجیده تری انتخاب کند.

چه زمانی تمیزکاری به فرار تبدیل می شود؟

نشانه هشدار زمانی ظاهر می شود که فرد همیشه با خشم خود همین کار را انجام دهد: عصبانی می شود. خودش را با کار مشغول می کند. خشم موقتا فروکش می کند. هیچ گفت و گویی شکل نمی گیرد.  همان رفتار دوباره تکرار می شود و فرد باز هم سراغ کار می رود.

در چنین چرخه ای، محیط مرتب می شود اما رابطه، مرز شکسته شده یا نیاز نادیده گرفته شده همچنان بدون تغییر باقی می ماند.

پژوهش های مربوط به تنظیم خشم نیز میان خشم و راهبردهایی مانند اجتناب، سرکوب و نشخوار فکری ارتباط گزارش کرده اند. البته بخش بزرگی از این تحقیقات همبستگی است و نشان نمی دهد که یک راهبرد به تنهایی علت خشم است.

خودسنجی کنید: تنظیم می کنید یا فرار؟

وقتی عصبانی می شوید، آیا ناگهان خودتان را با کار مشغول می کنید؟

پس از فعالیت واقعا آرام تر می شوید یا فقط خسته می شوید؟

آیا بعد از آرام شدن می توانید علت خشم خود را به زبان بیاورید؟

آیا اطرافیان تصور می کنند هیچ وقت عصبانی نمی شوید، در حالی که درونتان همچنان درگیر است؟

آیا مسئله ای بارها تکرار شده چون هیچ وقت درباره آن حرف نزده اید؟

اگر امکان تمیزکاری یا کار کردن نداشته باشید، آیا تحمل احساس خشم برایتان دشوار می شود؟

آیا فعالیت به یک تصمیم روشن ختم می شود یا فقط پرداختن به مسئله را عقب می اندازد؟

اگر فعالیت به شناخت احساس و حل مسئله کمک می کند، احتمالا بخشی از تنظیم هیجان است. اگر فقط شما را از مواجهه دور می کند، ممکن است شکل پذیرفته شده تری از اجتناب باشد.

یک آزمایش ساده هنگام عصبانیت

وقتی ناگهان تصمیم گرفتید خانه را تمیز یا خودتان را غرق کار کنید، سه سوال بپرسید:  دقیقا از چه چیزی عصبانی هستم؟ این فعالیت قرار است مرا آرام کند یا نگذارد چیزی احساس کنم؟ بعد از آرام شدن، چه کاری باید درباره علت اصلی انجام دهم؟

لازم نیست فعالیت را متوقف کنید. می توانید ظرف ها را بشویید، پیاده روی کنید یا میزتان را مرتب کنید؛ اما برای خودتان زمانی مشخص کنید تا به مسئله اصلی برگردید. گاهی فعالیت، خشم را به سطحی قابل مدیریت می رساند. گاهی نیز فقط ظاهر زندگی را مرتب می کند.

تفاوت در این است که بعد از پایان کار، آیا هنوز می توانید به چیزی که آزارتان داده نگاه کنید؟

اگر تمیزکاری به آرام شدن و سپس حل مسئله کمک کند، یک مکث سالم است؛ اما اگر جای گفت و گو و مرزبندی را بگیرد، خانه مرتب شده و خشم هنوز همان جا مانده است.