وقتی نمی دانیم خطر چه زمانی می رسد! / حافظه افراد PTSD شدید چه تغییری می کند؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، پژوهشی تازه روی سربازان نشان داده است هر چه نشانه های PTSD شدیدتر بود، افراد در شرایطی که نمی دانستند تهدید دقیقا چه زمانی اتفاق می افتد، اضطراب بیشتری داشتند و بعدها بعضی از اطلاعات عادی آن موقعیت را ضعیف تر به یاد می آوردند. همزمان، فعالیت بخش هایی از مغز که با پردازش تهدید و شکل گیری حافظه ارتباط دارند نیز الگوی متفاوتی نشان داد. پژوهشگران چه کاری انجام دادند؟ در این مطالعه، ۶۰ مرد دارای سابقه حضور در نبرد در دستگاه MRI قرار گرفتند. آنها تصاویر ساده ای از اشیای روزمره می دیدند؛ مثلا اشیایی که هیچ محتوای تروماتیکی نداشتند. اما این تصاویر در سه وضعیت نمایش داده می شدند: در یک وضعیت هیچ تهدیدی وجود نداشت. در یک وضعیت شرکت کننده می دانست صدای بسیار ناخوشایند دقیقا چه زمانی ممکن است پخش شود و در وضعیت سوم می دانست صدا ممکن است پخش شود، اما نمی دانست چه زمانی. حدود ۹۰ دقیقه بعد، بدون اینکه از قبل بدانند قرار است حافظه آنها آزمایش شود، باید اشیایی را که قبلا دیده بودند تشخیص می دادند. چه اتفاقی افتاد؟ هر چه شدت نشانه های PTSD بیشتر بود، افراد هنگام تهدید غیر قابل پیش بینی اضطراب بیشتری گزارش کردند.

اما یافته مهم تر مربوط به حافظه بود. در افرادی که نشانه های PTSD شدیدتری داشتند، احتمال به خاطر آوردن اشیایی که در شرایط تهدید غیر قابل پیش بینی دیده بودند کمتر بود. این ارتباط به طور مشخص در همان شرایط نامطمئن دیده شد و نه به شکل یک افت ساده حافظه در تمام موقعیت ها.

چرا ممکن است هنگام خطر بعضی جزئیات عادی کمتر در حافظه بمانند؟

یک توضیح احتمالی این است که مغز هنگام احساس تهدید منابع توجهی خود را به سمت چیزی که برای بقا مهم تر به نظر می رسد هدایت می کند. اگر فرد دائما منتظر وقوع یک اتفاق ناخوشایند باشد، شاید توجه کمتری برای ثبت جزئیات خنثی محیط باقی بماند. اما این یک تبیین احتمالی است.  مطالعه نشان نمی دهد افراد مبتلا به PTSD عمدا یا آگاهانه به جزئیات توجه نمی کنند.

حافظه تروما شبیه دوربین فیلم برداری نیست

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی، می گوید: یکی از سوء برداشت های رایج این است که اگر اتفاق بسیار مهم یا ترسناکی رخ داده باشد، فرد باید تمام جزئیات آن را دقیق به خاطر بیاورد. اما حافظه انسان دوربین نیست.

او ادامه می دهد: در شرایط تهدید شدید ممکن است بعضی عناصر بسیار پررنگ شوند و برخی جزئیات زمینه ای یا معمولی ضعیف تر ثبت شوند. بنابراین ناقص یا تکه تکه بودن بعضی خاطرات به خودی خود به معنای ساختگی بودن تجربه نیست.

مغز چه تفاوتی نشان داد؟

پژوهشگران همزمان فعالیت مغز را با fMRI بررسی کردند.  دو ناحیه مهم، آمیگدالا و بخشی از قشر سینگولیت قدامی، در شکل گیری موفق حافظه نقش داشتند اما در شرایط تهدید غیر قابل پیش بینی، هر چه نشانه های PTSD شدیدتر بود، پاسخ مرتبط با ثبت حافظه در این مناطق ضعیف تر دیده می شد. این یافته جالب است، اما نباید به شکل «اسکن مغزی PTSD» معرفی شود. از این مطالعه نمی توان برای تشخیص PTSD در یک فرد از روی تصویر مغز استفاده کرد.

چرا غیر قابل پیش بینی بودن تا این حد اهمیت دارد؟

در بسیاری از تجربه های آسیب زا، فرد فقط با خطر روبرو نیست؛ با این مسئله نیز روبرو است که نمی داند چه زمانی خطر دوباره خواهد آمد. همین حالت می تواند بعد از پایان تروما نیز ادامه پیدا کند. فرد ممکن است دائما محیط را بررسی کند، به صداها حساس شود یا از اتفاق ناگهانی بترسد.

دکتر مریم سامانی توضیح می دهد: برای بعضی افراد مبتلا به PTSD، مسئله فقط یادآوری گذشته نیست. سیستم هشدار بدن ممکن است همچنان طوری رفتار کند که انگار خطر هر لحظه ممکن است برگردد.

آیا این پژوهش نشان می دهد PTSD حافظه را خراب می کند؟

نه به این شکل کلی. یافته پژوهش وابسته به موقعیت بود. حافظه ضعیف تر به طور خاص درباره اشیایی دیده شد که هنگام تهدید غیر قابل پیش بینی ثبت شده بودند و این کاهش با شدت بیشتر نشانه های PTSD ارتباط داشت. بنابراین عنوان هایی مانند PTSD حافظه را از بین می برد، دقیق نیستند.

دکتر مریم سامانی می گوید:  ممکن است فرد در محیط آرام عملکرد حافظه قابل قبولی داشته باشد، اما وقتی احساس تهدید، گوش به زنگی یا اضطراب شدید فعال می شود، کیفیت توجه و ثبت اطلاعات تغییر کند.

او اضافه می کند:در ارزیابی بالینی باید پرسید مشکل حافظه در چه شرایطی رخ می دهد، چه محرک هایی آن را تشدید می کنند و آیا با اضطراب، بی خوابی، افسردگی یا دارو نیز ارتباط دارد.

محدودیت مهم پژوهش

همه شرکت کنندگان مرد و دارای سابقه نبرد بودند. بنابراین نمی توان نتایج را مستقیما به زنان یا افرادی که انواع دیگری از تروما مانند خشونت خانگی، تصادف یا بلایای طبیعی را تجربه کرده اند تعمیم داد. همچنین پژوهش رابطه شدت نشانه های PTSD با عملکرد حافظه و فعالیت مغز را بررسی کرده است. این طراحی به تنهایی نمی تواند ثابت کند PTSD علت مستقیم تغییرات مشاهده شده بوده است.

یافته اصلی پژوهش

آنچه داده ها نشان دادند این بود: شدت بیشتر نشانه های PTSD با اضطراب بیشتر و حافظه ضعیف تر برای اطلاعات خنثی ثبت شده در شرایط تهدید غیر قابل پیش بینی همراه بود.  همزمان، تفاوت هایی در فعالیت آمیگدالا و قشر سینگولیت قدامی مشاهده شد.  این یافته ها ممکن است به دانشمندان کمک کنند بهتر بفهمند چرا تجربه عدم قطعیت و خطر غیر قابل پیش بینی در PTSD اهمیت زیادی دارد.

تروما فقط درباره چیزی که اتفاق افتاده نیست. گاهی بخش مهم آسیب، زندگی کردن در شرایطی است که فرد نمی داند خطر بعدی چه زمانی خواهد رسید. پژوهش جدید نشان می دهد این غیر قابل پیش بینی بودن ممکن است با نحوه ثبت بعضی خاطرات در افراد دارای نشانه های شدید PTSD ارتباط داشته باشد.

دکتر مریم سامانی می گوید: وقتی مغز احساس می کند باید هر لحظه آماده خطر باشد، اولویت آن ممکن است با شرایط امن متفاوت شود. فهم این موضوع می تواند به ما کمک کند بعضی مشکلات توجه و حافظه در PTSD را با نگاه دقیق تر و بدون قضاوت ببینیم.