بحران را خانواده جمع می‌کند، هزینه را زنان می‌دهند؛ مهدی زارع: تاب‌آوری جای مسئولیت دولت را نمی‌گیرد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، هم‌زمان با روز جهانی کاهش ریسک سوانح و روز ملی مدیریت بحران و بلایای طبیعی، مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، با تأکید بر نقش خانواده‌های ایرانی در عبور از بحران‌های تاریخی گفت: خانواده در طول تاریخ ایران، به‌ویژه در دوره‌هایی که دولت‌ها توان مداخله و حمایت مؤثر نداشته‌اند، به نخستین خط دفاعی جامعه در برابر سوانح و فجایع تبدیل شده است؛ با این حال، بخش مهمی از هزینه‌های این تاب‌آوری، به‌ویژه بر دوش زنان بوده است.

زارع در گفت‌وگو با رکنا با اشاره به نام‌گذاری ۱۳ اکتبر به‌عنوان روز جهانی کاهش ریسک سوانح اظهار کرد: این روز از سال ۱۹۸۹ و با هدف ترویج آگاهی عمومی درباره خطرات و کاهش ریسک سوانح گرامی داشته می‌شود. موضوع سال ۲۰۲۶ نیز «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» است؛ شعاری که بر اهمیت ایمن‌سازی خانه‌ها، آمادگی خانوارها، هشدارهای اولیه و کاهش نابرابری‌ها در برابر بحران تأکید دارد.

وی افزود: پیام اصلی این مناسبت آن است که خانه‌ها از نخستین مکان‌هایی هستند که آثار سوانح در آن‌ها احساس می‌شود و به همین دلیل، تقویت تاب‌آوری باید از محیط زندگی مردم آغاز شود. مسکن ایمن، برنامه‌ریزی صحیح کاربری زمین، رعایت استانداردهای ساخت‌وساز و دسترسی خانوارها به هشدارهای به‌موقع، از مؤلفه‌های اساسی کاهش خسارات هستند.

این استاد تمام زمین‌شناسی با اشاره به روز ملی مدیریت بحران و بلایای طبیعی در ایران بیان کرد: پنجم دی‌ماه، پس از زلزله بم در سال ۱۳۸۲، به‌عنوان روز ملی ایمنی در برابر سوانح نام‌گذاری شد، اما از سال ۱۳۸۹، این مناسبت به ۲۰ مهرماه انتقال یافت.

خانواده؛ پناهگاه جامعه در زمان ضعف نهادهای رسمی

زارع با اشاره به تجربه‌های تاریخی ایران تصریح کرد: در تاریخ طولانی و پرفرازونشیب کشور، خانواده همواره یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های مردم در برابر فجایع بوده است. هنگامی که ظرفیت دولت برای مداخله کاهش پیدا می‌کند و حمایت‌های بیرونی نیز در دسترس نیست، خانواده به یکی از مهم‌ترین واحدهای تأمین حمایت و کمک‌رسانی متقابل تبدیل می‌شود.

وی ادامه داد: قحطی بزرگ دوران جنگ جهانی اول، نمونه‌ای از شرایطی بود که ضعف دولت مرکزی، حضور نیروهای نظامی خارجی و ناامنی گسترده، جامعه ایران را با بحران شدید انسانی مواجه کرد. در چنین شرایطی، شبکه‌های خانوادگی و روابط خویشاوندی در تأمین نیازهای اولیه و حفظ بقای افراد نقش مهمی داشتند.

زارع افزود: در جامعه سنتی ایران، خانواده گسترده کارکردهایی فراتر از روابط عاطفی داشت و در زمینه‌هایی مانند کاریابی، ازدواج، حمایت از سالمندان و تأمین امنیت اقتصادی اعضا ایفای نقش می‌کرد. این ساختار در شرایط عادی یکی از پایه‌های جامعه بود و هنگام وقوع بحران نیز به سازوکاری برای بقا تبدیل می‌شد.

وی تأکید کرد: زمانی که نهادهای رسمی توان پاسخ‌گویی کافی نداشتند، شبکه‌های خانوادگی در بسیج منابع، توزیع مواد غذایی، مراقبت از سالمندان و افراد دارای معلولیت و انتقال اطلاعات نقش‌آفرینی می‌کردند.

زلزله سرپل‌ذهاب؛ نمونه‌ای از تاب‌آوری خانوادگی

این استاد تمام زمین‌شناسی با اشاره به زلزله سال ۱۳۹۶ ازگله و سرپل‌ذهاب گفت: پس از این زلزله، اعضای خانواده‌ها و خویشاوندان که پیش از حادثه در نقاط مختلف شهر پراکنده بودند، به‌صورت خودجوش در محل‌های اسکان موقت کنار یکدیگر جمع شدند و شبکه‌هایی برای کمک‌رسانی متقابل شکل دادند.

زارع افزود: این شیوه سازمان‌دهی به خانواده‌ها کمک کرد تا در شرایط دشوار، از یکدیگر مراقبت کنند و بهتر با پیامدهای بحران کنار بیایند. حمایت خویشاوندان در چنین موقعیت‌هایی می‌تواند به تأمین نیازهای روزمره و مراقبت از اعضای آسیب‌پذیر خانواده کمک کند.

وی با اشاره به نقش زنان در این فرایند اظهار کرد: زنان در اردوگاه‌های اسکان موقت، بخش بزرگی از مسئولیت مراقبت از کودکان، آشپزی و انجام امور روزمره را بر عهده داشتند. این مسئولیت‌ها در کنار فشارهای ناشی از حادثه، بار مضاعفی بر دوش آنان می‌گذاشت.

زنان؛ متحملان اصلی هزینه‌های تاب‌آوری

زارع با تأکید بر نابرابری در توزیع هزینه‌های بحران تصریح کرد: تاب‌آوری خانوادگی اگرچه در بسیاری از مواقع به حفظ زندگی و انسجام اجتماعی کمک می‌کند، اما هزینه‌های آن به‌طور برابر میان اعضای جامعه تقسیم نمی‌شود و زنان اغلب سهم بیشتری از این بار را تحمل می‌کنند.

وی ادامه داد: در ساختار سنتی خانواده گسترده، نقش زنان عمدتاً به فرزندآوری و انجام امور خانه محدود می‌شد و آنان در بسیاری از موارد کنترل محدودی بر منابع اقتصادی داشتند. با این حال، هنگام وقوع بحران، سنگین‌ترین مسئولیت‌های مراقبتی و مدیریت منابع خانوادگی بر دوش همین زنان قرار می‌گرفت.

این استاد تمام زمین‌شناسی افزود: این وضعیت نشان می‌دهد که زنان ایرانی در طول تاریخ، بخش مهمی از سرمایه اجتماعی لازم برای تاب‌آوری جامعه را تأمین کرده‌اند؛ اما این نقش‌آفرینی در بسیاری از موارد با هزینه‌هایی برای رفاه، سلامت و آسایش آنان همراه بوده است.

وی خاطرنشان کرد: در ایران امروز نیز زنان در بسیاری از بحران‌ها هم‌زمان مسئولیت تصمیم‌گیری و مدیریت امور خانواده را بر عهده دارند و هزینه‌های سنگین ناشی از بحران را نیز متحمل می‌شوند. بنابراین، نمی‌توان نقش زنان در تاب‌آوری جامعه را نادیده گرفت یا آن را صرفاً بخشی طبیعی از وظایف خانوادگی دانست.

تاب‌آوری خانواده نباید جایگزین مسئولیت دولت شود

زارع با بیان اینکه تاب‌آوری خانواده‌های ایرانی در طول تاریخ تا حد زیادی راهبردی برای بقا در شرایط دشوار بوده است، گفت: این تاب‌آوری در بسیاری از موارد از آنجا شکل گرفت که نهادهای رسمی توان کافی برای حمایت از مردم نداشتند و خانواده ناچار بود خلأهای موجود را جبران کند.

وی افزود: شبکه‌های خانوادگی در طول قحطی‌ها، بیماری‌های فراگیر، زلزله‌ها و جنگ‌ها به حفظ جان افراد کمک کرده‌اند، اما این الگو در شرایط جدید و با تغییر ساختار خانواده‌ها، بیش از گذشته با محدودیت روبه‌رو است و نمی‌توان تمام مسئولیت مدیریت بحران را بر دوش خانواده گذاشت.

این استاد تمام زمین‌شناسی تأکید کرد: شناخت تاب‌آوری خانواده نباید به معنای رمانتیک جلوه دادن رنج مردم یا معرفی آن به‌عنوان نوعی روحیه ملی باشد. مسئله اصلی این است که وقتی نهادهای رسمی از انجام وظایف خود بازمی‌مانند، نهادهای غیررسمی برای پر کردن این خلأ وارد عمل می‌شوند؛ اما باید بررسی کرد که چه کسانی منابع و اختیار بیشتری در دست دارند و چه کسانی هزینه‌های اصلی این وضعیت را می‌پردازند.

زارع در پایان خاطرنشان کرد: تاب‌آوری واقعی زمانی محقق می‌شود که خانواده‌ها از حمایت مؤثر نهادهای رسمی برخوردار باشند و مسئولیت کاهش خطر سوانح، تأمین مسکن ایمن، آمادگی در برابر بحران و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر به‌درستی تقسیم شود. خانواده می‌تواند نقطه آغاز تاب‌آوری باشد، اما نباید به آخرین پناهگاه مردم در غیاب حمایت‌های نهادی تبدیل شود.