«کاسپین» در غبار مباحث سیاسی گم شده/ هشدار رئیس فدراسیون صنعت آب: ما در برابر بحران های حاکم بر کاسپین کاملا منفعل هستیم/ دریای «خزر» در محاصره سدسازی، آلودگی و بی‌توجهی دیپلماتیک + صوت

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در چهار تا پنج سال گذشته، در مجموع حدود یک متر از تراز آب دریای خزر کاسته شد، در حالی که از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰، یعنی حدود ۲۵ سال، مجموع کاهش تراز تنها حدود یک و نیم متر بود، بنابراین، از سال ۱۳۷۴ تاکنون، دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش سطح تراز داشته که یک متر آن مربوط به چهار تا پنج سال اخیر است.

وضعیت دریای خزر (کاسپین) امروز یکی از جدی‌ترین بحران‌های آبی جهان است؛ بحرانی که بسیاری از پژوهشگران آن را با روندی مشابه فاجعه دریاچه آرال مقایسه می‌کنند، هرچند مقیاس و سازوکار آن متفاوت است.

دریای خزر در سال‌های اخیر با یکی از جدی‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی خود روبه‌رو شده است. افزایش دمای هوا، کاهش بارش در حوضه آبریز و افت جریان رودخانه‌هایی مانند ولگا که حدود ۸۰ درصد آب ورودی خزر را تأمین می‌کند، باعث شده تراز آب این پهنه آبی به طور مداوم کاهش یابد. 

برای ایران، اگرچه عمق بیشتر بخش جنوبی خزر باعث شده آثار عقب‌نشینی آب کمتر از سواحل شمالی دریا مشاهده شود، اما پیامدهای اکولوژیک آن بسیار جدی است. افزایش شوری آب، تهدید ذخایر ماهیان خاویاری، تخریب تالاب‌های ساحلی، تغییر شرایط بنادر و کاهش تنوع زیستی از مهم‌ترین پیامدهای این بحران به شمار می‌رود. بسیاری از متخصصان معتقدند خزر اکنون از یک نوسان طبیعی عبور کرده و وارد مرحله یک بحران ساختاری شده است که بدون همکاری کشورهای ساحلی و مدیریت یکپارچه حوضه آبریز، تشدید خواهد شد.

برای روشن شدن ابعاد این بحران بر پهنه خزر( کاسپین ) رضا حاجی کریم رئیس فدراسیون صنتع آب ایران گفت و گویی داشتیم که در ادامه می توانید بخوانید.

 دریای خزر یا همان کاسپین، که برای بسیاری از مردم با نام کاسپین شناخته می‌شود، در سال‌های اخیر با بحران‌های متعددی روبه‌رو بوده است. با این حال به نظر می‌رسد این بحران‌ها، به‌ویژه مسئله عقب‌نشینی آب دریا، آن‌گونه که باید مورد توجه قرار نگرفته‌اند. ارزیابی شما از آخرین وضعیت دریای خزر چیست و چه برنامه‌هایی باید برای مقابله با این شرایط در نظر گرفته شود؟

رضا حاجی‌کریم، رئیس فدراسیون صنعت آب ایران، در پاسخ به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:ما با چندین پدیده همزمان مواجه هستیم. عقب‌نشینی آب دریای خزر تحت تأثیر تغییرات اقلیمی، کاهش ورودی آب از رودخانه‌های تغذیه‌کننده و همچنین مداخلات انسانی در بالادست حوضه آبریز رخ داده است. از رود ارس که خود ما بر روی آن سدسازی انجام داده‌ایم تا رود ولگا که روسیه اقداماتی مشابه در آن انجام داده است، مجموعه‌ای از عوامل در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و نوعی برهم‌کنش پیچیده ایجاد کرده‌اند که نتیجه آن، کاهش تراز آب و عقب‌نشینی قابل توجه دریای خزر است. آمارهای موجود در این زمینه نیز نگران‌کننده هستند.

وی افزود: از سوی دیگر، در نوار شمالی کشور که در ذهن افکار عمومی به‌عنوان یکی از پرآب‌ترین مناطق ایران شناخته می‌شود، با زنجیره‌ای از مشکلات و بحران‌های زیست‌محیطی مواجه هستیم. در بسیاری از مناطق کشور، به‌ویژه در فلات مرکزی، به دلیل وجود تقاضا برای پساب، توانستیم با استفاده از روش‌هایی مانند سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و مدل‌های BOT، پروژه‌های تصفیه‌خانه فاضلاب را پیش ببریم و تا حدودی از ورود فاضلاب به منابع آبی جلوگیری کنیم.

رضا حاجی‌کریم، رئیس فدراسیون صنعت آب ایران در ادامه با گفتن از اینکه اما در استان‌های مازندران، گیلان و گلستان شرایط متفاوت است گفت:  به دلیل دسترسی نسبی به آب‌های سطحی و بالا بودن سطح آب‌های زیرزمینی، انگیزه اقتصادی چندانی برای سرمایه‌گذاری در احداث تصفیه‌خانه‌های فاضلاب وجود ندارد. از سوی دیگر، دولت نیز با محدودیت شدید منابع مالی مواجه است و اعتبارات اختصاص‌یافته به این بخش در سال‌های اخیر بسیار ناچیز بوده است.

در نتیجه، شمال کشور امروز به‌طور همزمان با بحران زباله، شیرابه‌های ناشی از دفن پسماند، آلودگی منابع آب زیرزمینی، ورود آلاینده‌ها به دریای خزر و همچنین تخلیه فاضلاب‌های شهری و روستایی روبه‌رو است. اگر این عوامل را در کنار تخریب‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی قرار دهیم، با مجموعه‌ای از بحران‌های زیست‌محیطی مواجه می‌شویم که آثار آن‌ها هر روز بیشتر نمایان می‌شود. به‌عنوان نمونه، استان گلستان نیز با زنجیره‌ای از مسائل محیط‌زیستی درگیر است که هر یک بر دیگری تأثیر می‌گذارد.

سال‌هاست که درباره عقب‌نشینی آب دریای خزر هشدار داده می‌شود، اما به نظر نمی‌رسد برنامه مشخص و مؤثری از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو یا دولت برای مقابله با این روند وجود داشته باشد. در حوزه دیپلماسی آب، آیا اقدامی برای گفت‌وگو با کشورهای حاشیه خزر و کاهش پیامدهای این بحران صورت گرفته است؟

حاجی‌کریم در پاسخ گفت:  ما تاکنون نتوانسته‌ایم اقدامات مؤثر و چشمگیری در تعامل با کشورهای حوزه خزر انجام دهیم.  موضوع دریای خزر تا حد زیادی در حاشیه قرار گرفته و رویکرد ما در این زمینه عمدتاً منفعلانه بوده است. شرایط کنونی ایجاب می‌کند که مشابه آنچه در قالب کنوانسیون رامسر برای حفاظت از تالاب‌ها شکل گرفت، یک سازوکار منطقه‌ای و اجماع میان تمامی ذی‌نفعان و کشورهای حاشیه دریای خزر ایجاد شود. بدون همکاری مشترک و هماهنگ میان کشورهای این حوزه، مدیریت چالش‌های زیست‌محیطی خزر بسیار دشوار خواهد بود.

البته واقعیت این است که در شرایط فعلی، اولویت‌های کشور به سمت مسائل دیگری سوق پیدا کرده و همین مسئله باعث شده موضوع دریای خزر و بحران‌های آن کمتر مورد توجه قرار گیرد. با این حال، ادامه این روند می‌تواند پیامدهای سنگینی برای محیط زیست، اقتصاد و امنیت آبی مناطق شمالی کشور به همراه داشته باشد.