اگر باران نبارد، دریاچه ارومیه دوباره می‌میرد؟ / فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  تصاویر ماهواره‌ای آبان ۱۴۰۵ از بازگشت آب به بخش‌هایی از بستر خشک دریاچه ارومیه خبر می‌دهند؛ حجم آب از ۲۵۰ میلیون مترمکعب در سال گذشته به ۲.۵۵ میلیارد مترمکعب رسیده، اما فاصله ۳.۵ متری با تراز اکولوژیک نشان می‌دهد آنچه اتفاق افتاده، هنوز با احیای دریاچه فاصله دارد. پرسش اساسی این است: آیا آب بازگشته تا دریاچه دوباره نفس بکشد یا فقط بارندگی‌ها برای مدتی بحران را عقب رانده‌اند؟

در تصاویر ماهواره‌ای، تغییر کاملاً قابل مشاهده است. بخشی از پهنه‌ای که در آبان سال گذشته به بستری خشک، نمکی و بی‌آب تبدیل شده بود، حالا دوباره زیر آب رفته است. جایی که نشانه‌های عقب‌نشینی دریاچه به چشم می‌خورد، بار دیگر رنگ آب گرفته و اعداد نیز از یک تغییر قابل توجه حکایت می‌کنند.حجم آب دریاچه ارومیه از حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب در آبان ۱۴۰۴ به ۲.۵۵ میلیارد مترمکعب در آبان امسال رسیده است.

در نگاه اول، این همان خبری است که سال‌ها انتظارش را می‌کشیدند؛ بازگشت آب به دریاچه‌ای که خشک‌شدن آن فقط یک مسئله محیط‌زیستی نبود و به تهدیدی برای کشاورزی، سلامت، اقتصاد محلی و کیفیت زندگی ساکنان شمال‌غرب کشور تبدیل شده بود.

اما درست در همین نقطه باید از خوش‌بینی شتاب‌زده فاصله گرفت. افزایش حجم آب، هرچقدر هم چشمگیر باشد، به‌تنهایی معادل احیای یک اکوسیستم نیست. دریاچه ارومیه هنوز حدود ۳.۵ متر با تراز اکولوژیک فاصله دارد. این فاصله فقط یک اختلاف عددی روی نمودارهای هیدرولوژیک نیست؛ نشان‌دهنده شکاف میان یک پهنه آبی که موقتاً آب بیشتری دریافت کرده و یک اکوسیستم که هنوز برای بازگشت به کارکرد طبیعی خود با محدودیت‌های جدی روبه‌روست.

نکته مهم‌تر آن است که افزایش حجم آب از یک نقطه بسیار بحرانی آغاز شده است. بنابراین، رشد تقریباً ۱۰ برابری ذخیره دریاچه نباید این تصور را ایجاد کند که مسیر احیا تا حد زیادی طی شده است. دریاچه هنوز با کمبود قابل توجه ذخیره آب مواجه است و پایداری این افزایش نیز به شرایط سال‌های آینده بستگی دارد.

بارندگی آب را برگرداند؛ اما چه چیزی قرار است آن را نگه دارد؟

برای فهم بحران ارومیه باید از مرزهای خود دریاچه عبور کرد. آب دریاچه در خلأ تولید نمی‌شود؛ سرنوشت آن در سراسر حوضه آبریز رقم می‌خورد، از رودخانه‌هایی که باید به آن برسند تا زمین‌های کشاورزی، سدها و آبخوان‌هایی که در مسیر این جریان قرار دارند.

در سال‌های گذشته، توسعه کشاورزی آبی، افزایش برداشت از منابع زیرزمینی، تغییر الگوی مصرف و فشار بر جریان‌های سطحی، تعادل آبی حوضه را تحت تأثیر قرار داده‌اند. به همین دلیل، حتی افزایش بارندگی نیز الزاماً به معنای افزایش متناسب ورودی آب به دریاچه نیست. بخشی از آب در خاک نفوذ می‌کند، بخشی تبخیر می‌شود و بخشی نیز پیش از رسیدن به مقصد، در مصارف مختلف انسانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این همان نقطه‌ای است که تفاوت میان یک بهبود طبیعی و احیای حاصل از سیاست‌گذاری مشخص می‌شود. بارندگی می‌تواند ذخیره آب را افزایش دهد، اما فقط مدیریت منابع می‌تواند به حفظ آن کمک کند.

در واقع، مسئله ارومیه صرفاً این نیست که چه مقدار باران باریده یا چه میزان آب وارد دریاچه شده است؛ باید پرسید چه سهمی از منابع آبی حوضه برای طبیعت باقی مانده و آیا این سهم در سال‌های خشک نیز حفظ خواهد شد؟

کشاورزی؛ حلقه‌ای که نمی‌توان در احیای ارومیه نادیده گرفت

در حوضه‌ای که بخش عمده مصرف آب آن به کشاورزی اختصاص دارد، هیچ برنامه احیایی بدون بازنگری در الگوی تولید و مصرف آب نمی‌تواند به نتیجه پایدار برسد. بر اساس اظهارات مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، بیش از ۹۰ درصد مصرف آب حوضه به بخش کشاورزی مربوط است.

این عدد، ابعاد مسئله را روشن می‌کند. نمی‌توان از احیای دریاچه سخن گفت، اما درباره سطح زیرکشت، توسعه باغات، برداشت از چاه‌ها و میزان آب مصرفی محصولات کشاورزی سکوت کرد.

البته تغییر این وضعیت با صدور دستور برای کاهش مصرف آب اتفاق نمی‌افتد. کشاورزی در این منطقه فقط یک فعالیت اقتصادی نیست؛ معیشت خانوارها و اشتغال بخش بزرگی از جمعیت به آن وابسته است. اگر قرار باشد سطح زیرکشت کاهش پیدا کند یا محصولات پرمصرف جای خود را به محصولات سازگارتر بدهند، دولت باید هزینه این گذار را نیز در سیاست‌های حمایتی خود ببیند.

از سوی دیگر، افزایش راندمان آبیاری به‌تنهایی تضمین‌کننده نجات دریاچه نیست. اگر فناوری جدید باعث شود کشاورز با همان میزان آب، زمین بیشتری را زیر کشت ببرد، ممکن است صرفه‌جویی در سطح مزرعه به کاهش برداشت کل در حوضه منجر نشود. در ادبیات مدیریت منابع آب، این مسئله به بازگشت مصرف یا اثر بازگشتی بهره‌وری آب شناخته می‌شود.

بنابراین، شاخص موفقیت نباید فقط تعداد سامانه‌های آبیاری نوین یا میزان تجهیزات نصب‌شده باشد؛ میزان واقعی کاهش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی اهمیت بیشتری دارد.

دریاچه به حقابه روی کاغذ نیاز ندارد

یکی از مهم‌ترین آزمون‌های برنامه احیای ارومیه، فاصله میان حقابه مصوب و آبی است که واقعاً به دریاچه می‌رسد.

در مدیریت حوضه‌های آبریز، تخصیص حقابه محیط زیست زمانی معنا دارد که در برنامه بهره‌برداری از سدها، رودخانه‌ها و منابع زیرزمینی به‌صورت عملیاتی لحاظ شود. اگر آب محیط زیست در انتهای زنجیره تخصیص قرار بگیرد و تأمین آن به باقی‌ماندن منابع وابسته باشد، در سال‌های کم‌بارش نخستین بخشی که آسیب می‌بیند، طبیعت خواهد بود.

حتی رهاسازی آب از سدها نیز به‌تنهایی شاخص کافی برای ارزیابی عملکرد نیست. باید مشخص باشد چه میزان آب از سد خارج شده، چه مقدار در مسیر به دلیل برداشت یا عوامل دیگر کاهش یافته و در نهایت چه حجمی به دریاچه رسیده است.

این اطلاعات باید به‌صورت منظم و عمومی منتشر شوند. بدون شفافیت در میزان برداشت‌ها، ورودی رودخانه‌ها، وضعیت آبخوان‌ها و تحقق حقابه، ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول دشوار خواهد بود.

آزمون احیای ارومیه در سال خشک برگزار می‌شود

اکنون که بارندگی‌ها فرصت تازه‌ای برای افزایش ذخیره آب فراهم کرده‌اند، مهم‌ترین پرسش درباره آینده دریاچه به سال‌هایی مربوط می‌شود که چنین شرایطی تکرار نخواهد شد.

اگر در سال کم‌بارش، برداشت از منابع زیرزمینی همچنان ادامه پیدا کند، توسعه سطح زیرکشت کنترل نشود و حقابه محیط زیست در اولویت عملیاتی قرار نگیرد، افزایش فعلی حجم آب می‌تواند موقتی باشد. دریاچه ممکن است بار دیگر با کاهش ورودی و افزایش تبخیر، بخش مهمی از ذخیره خود را از دست بدهد.

از همین رو، موفقیت برنامه احیا را نباید با یک تصویر ماهواره‌ای یا یک آمار مقطعی سنجید. معیار واقعی، توانایی حوضه آبریز برای حفظ جریان ورودی در شرایط اقلیمی نامساعد است؛ یعنی همان زمانی که منابع محدود می‌شوند و تعارض میان مصرف انسانی و نیازهای محیط زیستی شدت می‌گیرد.

بازگشت آب به ارومیه اتفاق مهمی است، اما نباید اجازه داد این خبر خوب به پوششی برای نادیده‌گرفتن مسائل ساختاری تبدیل شود. دریاچه به بارندگی نیاز دارد، اما بیش از آن به مدیریتی نیازمند است که ظرفیت طبیعی حوضه را مبنای تصمیم‌گیری قرار دهد، نه اینکه هر سال مصرف را افزایش دهد و در زمان بحران از طبیعت انتظار جبران داشته باشد.

ارومیه حالا دوباره آب دارد؛ اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا سیاست‌گذاری آب در حوضه تغییر کرده است؟ اگر پاسخ این پرسش روشن نباشد، ممکن است آنچه امروز در تصاویر ماهواره‌ای به‌عنوان بازگشت آب دیده می‌شود، فردا دوباره به تصویری از عقب‌نشینی دریاچه تبدیل شود.

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1268286