چرا یک بوی ساده می‌ تواند ناگهان شما را به ۲۰ سال قبل ببرد؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، برای برگشتن به بعضی روزهای دور، دیدن آلبوم هم لازم نیست. کافی است بویی آشنا در هوا بپیچد. این تجربه در روانشناسی با حافظه خودزندگی نامه ای برانگیخته شده با بو شناخته می شود؛ یعنی رایحه، سرنخی برای یادآوری یک تجربه شخصی می شود. همان پدیده ای که به نام اثر پروست نیز شهرت دارد.

بو چگونه خاطره را بیدار می کند؟

سامانه بویایی با نواحی مغزیِ درگیر در هیجان و حافظه، ارتباط نزدیک دارد. از جمله آمیگدال که در پردازش اهمیت هیجانی تجربه ها نقش دارد و هیپوکامپ که برای شکل گیری و بازیابی خاطرات رویدادها مهم است. این ارتباط کمک می کند یک رایحه، هم یاد یک اتفاق و هم احساس همراه آن را فعال کند.

برای مثال، اگر بوی هل بارها با عصرهای خانه مادربزرگ همراه بوده باشد، دوباره بو کردن آن می تواند سرنخی برای یادآوری همان فضا شود. در این مثال، چیزی که اهمیت دارد سابقه شخصی شما با آن رایحه است؛ یک بو ممکن است برای دو نفر، دو گذشته کاملا متفاوت را زنده کند. یادگیری تداعی ها از سازوکارهای اصلی پیوند بو و تجربه است.

چرا گاهی مستقیم به کودکی برمی گردیم؟

یوهان ویلندر و ماریا لارسون در پژوهشی با حضور ۹۳ سالمند، خاطراتی را مقایسه کردند که با کلمه، تصویر یا بو یادآوری می شدند. خاطرات برانگیخته شده با بو بیشتر به دهه نخست زندگی مربوط بودند؛ در حالیکه خاطرات حاصل از کلمه و تصویر بیشتر در محدوده ۱۱ تا ۲۰ سالگی قرار داشتند. شرکت کنندگان همچنین با بو، احساس قوی تری از بازگشت به زمان وقوع خاطره گزارش کردند.

این یافته توضیح می دهد چرا رایحه ای ساده می تواند در ذهن بعضی افراد، فاصله چند دهه را ناگهان کوتاه کند. البته ۲۰ سال عددی ثابت یا قانون مغز نیست؛ زمان خاطره به تجربه های فرد و سرنخ بویایی بستگی دارد.

چرا همراه خاطره، بغض هم برمی گردد؟

در پژوهش ریچل هرتز و جاناتان اسکولر، خاطراتی که در حضور بو یادآوری شدند، از خاطرات مرتبط با همان سرنخ در قالب تصویر یا نام، هیجانی تر بودند. بو همچنین گرایش بیشتری به ایجاد احساس حضور دوباره در رویداد گذشته داشت.

برای همین، بوی عطر یک عزیز ممکن است همراه یاد چهره او، دلتنگی را هم زنده کند. رایحه ای دیگر شاید یادآور امنیت خانه باشد یا تجربه ای ناخوشایند را تداعی کند. واکنش به بو، فقط به خوشایند بودن خود رایحه وابسته نیست؛ معنایی که در زندگی فرد پیدا کرده نیز اهمیت دارد.

یک بو، دو زندگی متفاوت

بوی نان برای یک نفر صبح های آرام کودکی است؛ برای دیگری، ساعت های کار در نانوایی. به همین دلیل نمی توان برای همه نسخه یکسانی از رایحه آرامش بخش پیچید. اثر یک بو می تواند از تاریخچه شخصی مواجهه با آن بیاید؛ از آدم ها، مکان ها و احساس هایی که کنارش تجربه شده اند.

گاهی چیزی که با یک بو برمی گردد، حس بودن کنار کسی است که دیگر حضور ندارد. یک نفس کوتاه، و گذشته دوباره نزدیک می شود.