۷۶روز قطع اینترنت و تولد یک ستاد تازه و بروکراسی جدید/ اینترنتی که با نام «امنیت در دوره جنگ» برای مردم قطع شد اما «فروخته شد»/ اینترنت بی کیفیت قبلی هم؛ داشتنش ممنوع شد !

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، هفتاد و شش روز از قطع اینترنت در ایران می‌گذرد. هفتاد و شش روزی که مردم حتی به همان اینترنت کند، بی‌کیفیت و پر اختلالی که سال‌ها موضوع اعتراض کاربران، فعالان اقتصادی و کارشناسان بود هم دسترسی ندارند. اینترنتی که پیش از این نیز در صدها بستر فیلتر شده بود و شهروندان برای ساده‌ترین نیازهای علمی، آموزشی یا حتی سرگرمی مجبور بودند علاوه بر پرداخت هزینه اینترنت به اپراتورها، پول جداگانه‌ای هم برای خرید فیلترشکن بپردازند تا بتوانند حداقلی از ارتباط با جهان دیجیتال داشته باشند.

اکنون اما همان اینترنت محدود و بی‌کیفیت نیز از دسترس خارج شده است. مطالبه‌ای که سال‌ها با عنوان «رفع فیلترینگ» و «آزادسازی اینترنت» مطرح می‌شد، در نهایت به وضعیتی انجامیده که در آن کل اینترنت عملاً از زندگی عمومی حذف شده است. حتی آنچه به عنوان «اینترنت ملی» در اختیار مردم قرار گرفته نیز نه از نظر کیفیت و نه از نظر کارآمدی توان پاسخگویی به نیازهای ابتدایی زندگی دیجیتال امروز را دارد.

اما این وضعیت چگونه شکل گرفت؟ روزی که اینترنت خاموش شد

ریشه این بحران به نهم اسفند ۱۴۰۴ بازمی‌گردد؛ روزی که جنگ در ایران آغاز شد. در همان دقایق نخست حملات، یکی از اولین تصمیم‌های امنیتی کشور قطع اینترنت بود. در شرایطی که صدای موشک، پهپاد و پدافند در شهرهای مختلف شنیده می‌شد، بسیاری از شهروندان این تصمیم را به عنوان یک اقدام امنیتی پذیرفتند. تصور عمومی این بود که در شرایط جنگی، محدودیت‌های ارتباطی می‌تواند بخشی از الزامات مدیریت بحران باشد.

در روزهای نخست، کمتر کسی درباره این تصمیم پرسش جدی مطرح می‌کرد. کشور درگیر جنگ بود و جامعه نیز با نوعی درک اضطراری به وضعیت نگاه می‌کرد.

اما این روایت امنیتی چندان دوام نیاورد.

ظهور ناگهانی اینترنت «پرو»

در حالی که هنوز فضای جنگی بر کشور حاکم بود، پدیده‌ای تازه سر برآورد؛ اینترنتی با عنوان «اینترنت پرو». اینترنتی که با ارسال پیامکی به برخی افراد معرفی شد. در این پیامک آمده بود: «مجوز دسترسی شما به اینترنت بین‌الملل تأیید شد. برای فعال‌سازی نهایی و اتصال فوری به اینترنت بین‌الملل (اینترنت پرو) کد زیر را شماره‌گیری کنید.»

همین یک پیامک کافی بود تا روایت امنیتی ماجرا با تردید جدی مواجه شود. اگر قطع اینترنت صرفاً یک ضرورت امنیتی بود، چگونه دسترسی به همان اینترنت بین‌الملل برای برخی افراد ممکن شد؟

در روزهای ابتدایی، این پیامک تنها برای گروه‌های خاصی ارسال شد؛ از جمله برخی تجار، بازرگانان، اساتید دانشگاه، روزنامه‌نگاران و تعدادی از کسب‌وکارها. اما با گذشت زمان دامنه دریافت‌کنندگان این پیامک گسترده‌تر شد و اکنون، پس از گذشت ۷۶ روز از قطع اینترنت، این پیام تقریباً برای همه ارسال می‌شود.

در چنین شرایطی، مفهوم «امنیت» که در روزهای نخست به عنوان دلیل اصلی قطع اینترنت مطرح می‌شد، برای بسیاری از شهروندان جای خود را به این پرسش داده است که آیا اینترنت نیز به کالایی طبقاتی و پولی تبدیل شده است؟

آتش‌بس آمد، اینترنت برنگشت

جنگ در نوزدهم فروردین ۱۴۰۵ به آتش‌بس رسید. از آن زمان به بعد فضای کشور به سمت مذاکرات رفت؛ وضعیتی که در سه دهه گذشته بارها تجربه شده است. در تمام آن سال‌ها، حتی در دوره‌های پرتنش سیاسی و امنیتی، اینترنت ــ هرچند با کیفیت پایین و محدودیت‌های گسترده ــ همچنان برقرار بود.اما این بار وضعیت متفاوت است. با وجود پایان درگیری نظامی، اینترنت همچنان در وضعیت قطع باقی مانده است.

به این ترتیب، حقی که در جهان امروز یکی از ابتدایی‌ترین حقوق شهروندی محسوب می‌شود، روز به روز از زندگی مردم ایران دورتر می‌شود. اینترنت در بسیاری از کشورها زیرساختی هم‌سنگ آب و برق تلقی می‌شود، اما در ایران به موضوعی تبدیل شده که سرنوشت آن میان اظهارنظرهای متناقض مسئولان معلق مانده است.

جدال روایت‌ها در میان مسئولان

در هفته‌های اخیر، صحنه‌ای عجیب از اختلاف روایت‌ها در میان مقامات شکل گرفته است. از یک سو رئیس‌جمهور، مسئولان دفتر او و برخی وزرا از ضرورت بازگشایی اینترنت سخن می‌گویند. از سوی دیگر، گروهی از مقامات همچنان بر ادامه محدودیت‌ها با استناد به مسائل امنیتی تأکید دارند.

این در حالی است که همزمان با این استدلال‌های امنیتی، اینترنتی با عنوان «پرو» در ازای پرداخت هزینه در اختیار برخی کاربران قرار گرفته است؛ وضعیتی که این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه همان اینترنتی که برای اکثریت جامعه تهدید امنیتی تلقی می‌شود، برای اقلیتی که توان پرداخت هزینه دارند ناگهان بی‌خطر می‌شود.

راه‌حل تازه؛ ایجاد یک ستاد دیگر!

در تازه‌ترین اظهارنظرها، رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه فناوری اطلاعات و اینترنت به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی مردم تبدیل شده است، از مأموریت دادن به معاون اول خود برای ایجاد ساختاری چابک در مدیریت وضعیت اینترنت خبر داده است. بر این اساس، محمدرضا عارف به عنوان رئیس «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» منصوب شده است.

این تصمیم در عمل به معنای ایجاد یک نهاد تازه در کنار مجموعه‌ای از شوراها، کمیسیون‌ها و نهادهایی است که پیش از این نیز در حوزه سیاست‌گذاری اینترنت فعال بوده‌اند. نهادی تازه که قرار است مسئله‌ای را حل کند که رئیس‌جمهور ــ به عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی ــ با وجود اختیارات و ساختارهای موجود تاکنون نتوانسته آن را حل کند.

معاون ارتباطات و اطلاع‌رسانی دفتر رئیس‌جمهور نیز اعلام کرده است که «به زودی مأموریت ویژه‌ای به معاون اول داده خواهد شد تا سامان‌دهی خاصی در زمینه مدیریت وضعیت اینترنت صورت گیرد.»

اما در این سخنان یک نکته قابل توجه است: هنوز هیچ وعده صریحی درباره وصل شدن اینترنت بین‌الملل داده نشده است.

سامان‌دهی یا طبقه‌بندی اینترنت؟

در شرایط فعلی، به نظر می‌رسد نوعی سامان‌دهی از قبل نیز در جریان است؛ سامان‌دهی‌ای که نتیجه آن تقسیم جامعه به دو گروه است، گروهی که به اینترنت دسترسی دارند و گروهی که ندارند.

در میان کسانی که به اینترنت متصل هستند نیز دو وضعیت دیده می‌شود. بخشی از این افراد از گذشته و بنا بر ضرورت‌های شغلی به اینترنت بین‌الملل دسترسی داشته‌اند و هزینه جداگانه‌ای برای آن نمی‌پرداختند. در کنار آنها، گروه دیگری قرار دارند که با پرداخت هزینه به اینترنت موسوم به «پرو» دسترسی پیدا کرده‌اند.

گفته می‌شود شمار این کاربران اکنون به حدود یک میلیون نفر رسیده است. در مقابل، اکثریت جامعه همچنان از این دسترسی محروم مانده‌اند؛ مردمی که زندگی روزمره، آموزش، کسب‌وکار و ارتباطاتشان به اینترنت وابسته شده اما حالا باید نظاره‌گر شکل‌گیری نوعی اینترنت طبقاتی باشند.

در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر تنها این نیست که اینترنت چه زمانی وصل می‌شود. پرسش مهم‌تر این است که اینترنتی که قرار است روزی بازگردد، آیا برای همه خواهد بود یا تنها برای کسانی که توان پرداخت هزینه آن را دارند.