کاخ گلستان چشم‌انتظار تصمیم درباره ساختمان دادگستری و آزادسازی حریم

 احداث ساختمان دادگستری در دهه هشتاد، خواب کاخ گلستان را آشفته کرد. اداره کل میراث فرهنگی استان تهران در همان دوران، مراحل مقدماتی ساخت و ساز را متوقف کرد و قرار بود طبقاتی از این ساختمان حذف شود اما هرگز این اتفاق رخ نداد. در جنگ اخیر که این ساختمان نیز تخریب شد، کارشناسان بر این نظر بودند که اینک فرصت دوباره‌ای پیش آمده است تا حریم کاخ گلستان به عنوان تنها میراث جهانی شهر تهران، دوباره آزاد شود و یا سازه‌های اطراف آن همسو با هویت کاخ گلستان و محله قدیمی بازار، تغییر کاربری دهند.

پیش از این این دیدگاه مطرح شد که آسیب‌های ایجادشده، در کنار همه خسارت‌ها و تهدیدها، می‌تواند فرصتی برای بازنگری در وضعیت برخی بناها و آزادسازی حریم آثار تاریخی باشد، از جمله حریم کاخ گلستان که سال‌هاست تحت تأثیر ساخت‌وسازهای پیرامونی قرار دارد.

بر همین اساس، جمعی از پیشکسوتان و صاحب‌نظران میراث فرهنگی نامه‌ای را با موضوع «آزادسازی حریم کاخ گلستان و جلوگیری از مرمت و بازسازی ساختمان دادگستری در مجاورت این مجموعه» تهیه کرده‌اند؛ درخواستی که هدف آن، بازگرداندن بخشی از منظر و حریم مخدوش‌شده این میراث جهانی است.

با این حال، آنچه اکنون در محدوده ساختمان دادگستری دیده می‌شود، نشانه‌هایی از آغاز یا ادامه روند بازسازی این ساختمان است. فعالیت تاورکرین‌ها در حریم کاخ گلستان این پرسش را ایجاد کرده که آیا قرار است ساختمان آسیب‌دیده دادگستری بار دیگر در همین نقطه بدون هیچ بازنگری‌ای، بازسازی شود؟

کاخ گلستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران، در سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد که هر نوع اقدامی در حریم آن باید مطابق با ضوابط باشد با این حال، تحرکات گسترده در حریم کاخ گلستان با احداث این ساختمان دادگستری و پس از آن سرای دلگشا و اکنون دو مرکز تجاری دیگر، موقعیت جهانی این کاخ را همواره در تهدید قرار داده است.

منتقدان نیز معتقدند ادامه این فعالیت‌ها علاوه‌بر ایجاد اختلال در منظر تاریخی کاخ گلستان، از نظر عملکردی نیز با ماهیت یک مجموعه میراث جهانی و محدوده گردشگری پیرامون آن همخوانی ندارد. کاخ گلستان و بازار تهران روزانه پذیرای گردشگران و شهروندانی است که با اهداف فرهنگی و گردشگری به این محدوده مراجعه می‌کنند، درحالی که ساختمان دادگستری ماهیتی ناهمخوان دارد.

از سوی دیگر، آسیب واردشده به ساختمان دادگستری در جریان حملات اخیر، گزینه‌هایی مانند تغییر کاربری یا آزادسازی این بخش از حریم کاخ گلستان را پیش آورد. پیشکسوتان و صاحب‌نظران میراث فرهنگی در نامه خود نیز بر همین موضوع تأکید کرده‌اند و خواستار آن شده‌اند که ساختمان دادگستری در محل فعلی با کاربری سابق بر این بازسازی نشود و از این فرصت برای ساماندهی حریم و منظر کاخ گلستان استفاده شود.

حتی سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی،‌ گردشگری و صنایع دستی با توجه به آنچه در محدوده کاخ گلستان و بازار تهران در دوران جنگ رخ داده است، ایده ایجاد «موزه زنده» را مطرح کرده بود. او گفته بود: «پیشنهاد مشخصی ارائه کرده‌ایم که از مجموعه خرابی‌های ایجادشده، تعدادی از آثار به‌عنوان «موزه زنده» حفظ شوند؛ یعنی همان فضا با یک طراحی خاص توسط متخصصان امر، در قالب سازه‌های شیشه‌ای یا قالب‌های دیگر حفظ شود تا به‌عنوان یک موضوع زنده در معرض بازدید عموم قرار گیرد. به‌خصوص در همین منطقه بازار (تهران) که شما اشاره کردید، بناهایی مانند رادیو تهران، ساختمان قوه‌قضاییه، ژاندارمری و شهربانی ـ یا دقیق‌تر، کلانتری فراجا ـ قرار دارند. این پیشنهاد ماست؛ دستگاه‌های مربوطه نیز به دلیل محدودیت جا و فضا، مطالباتی دارند که این موضوع نیازمند یک گفت‌وگوی چندجانبه میان میراث‌فرهنگی و دستگاه‌های ذی‌ربط است. این یک پیشنهاد مشخص است. اگر بتوانیم موافقت دستگاه‌های مربوطه را داشته باشیم، مسئولیت تبدیل آن فضا به یک موزه روباز را ما خواهیم پذیرفت.»

اما این میان، حضور تجهیزات عمرانی و تاورکرین‌ها در محل ساختمان دادگستری، نگرانی‌هایی را درباره احتمال بازسازی دوباره این بنا در همان نقطه ایجاد کرده است؛ موضوعی که در صورت تحقق، به اعتقاد منتقدان، می‌تواند به معنای از دست رفتن فرصتی برای اصلاح یکی از مسائل قدیمی حریم  کاخ گلستان باشد.

این پرسش اکنون مطرح است که آیا تصمیم نهایی درباره سرنوشت ساختمان دادگستری با نظر و اطلاع وزارت میراث فرهنگی گرفته شده است؟ آیا قرار نیست مسئله قدیمی این ساختمان، ‌که قرار بود به خاطر رعایت حریم میراث جهانی کاخ گلستان ارتفاع آن کوتاه شود، در فرصت موجود حل شود و یا به طور کل، حریم کاخ گلستان آزاد شود؟

ایسنا برای روشن شدن این موضوع، پیگیر پاسخ مسئولان میراث فرهنگی است و تاکنون با مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان تهران و مدیرکل حفظ و احیای بناها، محوطه‌ها و بافت‌های تاریخی کشور گفت‌وگوهایی داشته، اما هر دو مسئول اعلام کردند که «در جریان تصمیم‌گیری درباره بازسازی ساختمان دادگستری و جزئیات این موضوع نیستند». ایسنا پیگیری این موضوع را همچنان از سایر مسئولان مرتبط در وزارت میراث فرهنگی ادامه خواهد داد./ ایسنا