جنگ، باران و سوءظن/ واکاوی علمی دخالت رادارها در الگوهای بارشی

در سال‌های اخیر، همزمان با شدت گرفتن نوسانات اقلیمی و بروز خشکسالی‌های گسترده، بحث درباره امکان «دستکاری آب‌وهوا» و تأثیر فناوری‌های نوین بر الگوهای بارشی بیش از گذشته در افکار عمومی مطرح شده است. یکی از پروژه‌هایی که معمولاً در مرکز این گمانه‌زنی‌ها قرار می‌گیرد، پروژه «هارپ» (HAARP) در آلاسکاست؛ سامانه‌ای پژوهشی که با استفاده از امواج فرکانس بالا، لایه‌های بالایی جو را مورد مطالعه قرار می‌دهد. از سال‌ها پیش، این پروژه در شایعات عمومی به اشتباه به عنوان ابزاری برای ایجاد خشکسالی، بارش‌های مصنوعی یا حتی کنترل آب‌وهوا معرفی شده؛ در حالی که جامعه علمی بارها تأکید کرده است که اهداف و توان فنی هارپ با چنین ادعاهایی هم‌خوانی ندارد.

در کنار این مسئله، هر بار همزمانی بارش‌های ناگهانی یا سیلابی با درگیری‌های منطقه‌ای یا فعالیت‌های راداری، بار دیگر بحث دخالت بشر در فرآیندهای طبیعی را به میان می‌کشاند. این در حالی است که دستکاری بارش‌ها، آن‌گونه که در قالب بارورسازی ابرها انجام می‌شود، نیازمند سازوکارهایی مشخص، انرژی محدود و تأثیری کوتاه‌مدت و کاملاً محلی است و از نظر علمی با تصوری که در افکار عمومی از «کنترل بارندگی» وجود دارد، متفاوت است.

در چنین فضایی و با افزایش پرسش‌ها درباره صحت و سقم این ادعاها، با بروز بحران‌هایی همچون جنگ‌ها، داستان دستکاری ابرها و بروز خشکسالی از طریق رادارها قوت می‌گیرد و این در حالی است که محققان اعتقاد دارند برای اینکه رادارها قادر به دستکاری ابرها باشند، نیازمند انرژی بسیار زیادی هستند.

تقویت شایعه نقش رادارها در خشکسالی در شرایط جنگی

حمیدرضا چشم‌وهم، دانش‌آموخته و محقق پسادکتری محیط‌زیست در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تقویت شایعه ارتباط فعالیت رادارها با ایجاد خشکسالی در ایران و خاورمیانه گفت: همان‌طور که پیش‌تر نیز مطرح شده بود، این شایعات از جایی نشأت گرفت که پس از سال‌های خشکسالی، امسال و تا حدی نسبت به سال گذشته با بارش‌های سیلابی مواجه شدیم و در برخی محافل این موضوع به رادارهایی نسبت داده شد که امسال در جریان جنگ مورد هدف قرار گرفتند.

وی افزود: موضوع این است که رادارها عمدتاً ابزارهای تشخیصی هستند و به عنوان سلاح‌های جوی یا مکانیسمی برای پراکندگی ابرها مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. معمولاً فعالیتی که برای ایجاد تغییر در ابرها انجام می‌شود، عمدتاً در قالب بارورسازی ابرها صورت می‌گیرد.

چشم‌وهم ادامه داد: اگر بخواهیم فرض کنیم از رادارها برای ایجاد خشکسالی در یک منطقه وسیع استفاده شود، به قدرت بسیار زیاد و منابع انرژی عظیمی نیاز است. در حالی که مصرف انرژی این رادارها به‌گونه‌ای نیست که بتوانند قدرت لازم برای ایجاد پراکندگی در ابرها را داشته باشند.

پروژه هارپ؛ مهمترین مورد مطرح در شایعات

وی گفت: یکی از مهمترین مواردی که در این شایعات به آن اشاره می‌شود و بیشترین سوءظن نسبت به آن مطرح شده، پروژه‌ای با عنوان «فعالیت فرکانس بالای شفق قطبی» یا همان پروژه هارپ در آلاسکاست. این پروژه به دلیل گستردگی خود که شامل حدود ۱۸۰ آنتن و توان حدود ۳.۶ مگاوات است، توجه زیادی را به خود جلب کرده است.

این پژوهشگر محیط‌زیست خاطرنشان کرد: باید به یک نکته توجه کرد؛ هدف از استفاده از فرکانس‌های بالا در این پروژه، لایه‌هایی از جو در ارتفاعات بسیار بالاتر است، در حالی که ابرها معمولاً در ارتفاع کمتر و حدود ۱۵ کیلومتری از سطح زمین قرار دارند. بنابراین اگر قرار باشد بر ابرها تأثیر گذاشته شود، انرژی باید در همان لایه تخلیه شود، در حالی که در پروژه هارپ انرژی در ارتفاعات بسیار بالاتر تخلیه می‌شود.

چشم‌وهم گفت: حتی اگر فرض کنیم چنین سامانه‌ای بتواند انرژی خود را در لایه ابرها تخلیه کند، باز هم قدرت لازم برای ایجاد خشکسالی در منطقه‌ای به وسعت ایران را ندارد. این موضوع از نظر علمی بسیار مورد توجه قرار گرفته، اما تاکنون رد شده است. البته باید توجه داشت که ما با پدیده‌های ناشناخته نیز روبه‌رو هستیم و یکی از موضوعات مهم در این زمینه داده‌های در دسترس است.

علم امروز حاصل غیرممکن‌های دیروز است

وی با تاکید بر اینکه دانش و علمی که امروز در اختیار داریم، پر از «غیرممکن‌های دیروز» است که اکنون به فناوری‌های روزمره تبدیل شده‌اند، خاطر نشان کرد: برای مثال، تلفن همراهی که امروز در اختیار داریم، اگر حدود ۳۰ سال پیش درباره آن صحبت می‌شد، بیشتر یک تصور ذهنی و انتزاعی به نظر می‌رسید. به همین دلیل نمی‌توانیم درباره برخی مسائل به صورت قطعی اظهارنظر کنیم.

این پژوهشگر محیط‌زیست ادامه داد: صحبت‌هایی که اکنون مطرح می‌کنیم، بر اساس داده‌های انرژی و فیزیکی است که تاکنون در دسترس قرار گرفته است. اگر فرض کنیم علم در همین نقطه متوقف شود و پیشرفت دیگری رخ ندهد و داده‌های جدیدی به دست نیاید، این تحلیل‌ها درست خواهد بود؛ اما واقعیت این است که علم هر روز در حال پیشرفت است و از سوی دیگر ما به داده‌های طبقه‌بندی‌شده نیز دسترسی نداریم.

دستکاری ابرها در مقیاس یک کشور؛ سلاحی بسیار مرگبار

وی گفت: اگر روزی به صورت علمی ثابت شود که امکان دستکاری ابرها در محدوده‌ای به وسعت ایران وجود دارد، می‌توان آن را به عنوان یکی از کشنده‌ترین سلاح‌هایی که بشر تاکنون به آن دست یافته، معرفی کرد.

چشم‌وهم افزود: رادارها در حال حاضر قدرت و توانایی انجام چنین کاری را ندارند و همان‌طور که گفته شد، فعالیت آن‌ها نیز در ارتفاع حدود ۱۵ کیلومتری که محل شکل‌گیری ابرهاست انجام نمی‌شود، بلکه در ارتفاعات بالاتر صورت می‌گیرد. برای انجام چنین کاری نیز به انرژی بسیار زیادی نیاز است و از نظر علمی تا این لحظه چنین موضوعی اثبات نشده است، هرچند ممکن است در آینده تحولات جدیدی رخ دهد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا در حال حاضر تنها پروژه‌ای که می‌تواند چنین اختلالی ایجاد کند پروژه هارپ است، گفت: پروژه هارپ نیز نمی‌تواند چنین اختلالی را ایجاد کند. این پروژه بیشتر به این دلیل در مظان اتهام قرار گرفت که از نظر مقیاس، بزرگ‌ترین پروژه‌ای بود که در این حوزه فعالیت می‌کرد؛ اما از نظر علمی تاکنون ثابت نشده که بتواند بر خشکسالی تأثیر بگذارد.

فناوری ایجاد اختلال اقلیمی در اختیار بشر نیست

وی در ادامه درباره این‌که آیا چنین فناوری‌ای در اختیار بشر قرار دارد یا نه، اظهار کرد: در حال حاضر فناوری‌ای در اختیار بشر نیست که بتواند اختلالاتی در این مقیاس و در منطقه‌ای از جهان ایجاد کند.

چشم‌وهم گفت: این‌که بگوییم چنین فناوری‌ای در حال حاضر وجود ندارد، موضوعی است که باید با دقت به آن نگاه کرد. همان‌طور که پیش‌تر نیز تأکید کردم، ممکن است چنین فناوری‌هایی از نظر علمی وجود داشته باشند اما در دسترس ما قرار نگرفته باشند و در قالب اسناد محرمانه یا داده‌های طبقه‌بندی‌شده پنهان مانده باشند. از این منظر، رد یا تأیید کامل چنین موضوعی اشتباه است، زیرا علم همواره در حال پیشرفت است و بسیاری از آنچه روزگاری غیرممکن به نظر می‌رسید، امروز به فناوری رایج تبدیل شده است.

بارش‌های اخیر در چارچوب الگوهای اقلیمی قابل توضیح است

وی با اشاره به پیش‌بینی‌های هواشناسی بر اساس مدل‌سازی‌های انجام‌شده درباره بارش‌های اخیر افزود: اگر به مدل‌سازی‌ها و داده‌های بارش نگاه کنیم، می‌بینیم که در برخی مناطق کشور همچنان میزان بارش کمتر از حد نرمال است؛ یعنی کمتر از سال‌هایی که دوره‌های ترسالی محسوب می‌شدند. اما هم‌زمانی این بارش‌های ناگهانی با وقوع جنگ، باعث شد ذهنیت‌هایی شکل بگیرد که شاید این تغییرات ناشی از فعالیت رادارها باشد.

چشم‌وهم ادامه داد: اگر داده‌های سال‌های گذشته را بررسی کنیم، مشاهده می‌کنیم که بارش‌های ناگهانی در همین بازه زمانی سابقه داشته‌اند. در بهار، در اواخر زمستان و ابتدای بهار، همواره بخش عمده بارش‌های ناگهانی کشور رخ داده است. پارسال هم همین وضعیت وجود داشت. اما چون امسال این رخداد با شرایط جنگی همراه شد، این ذهنیت تقویت شد که شاید رادارها تأثیرگذار بوده‌اند؛ در حالی که الگوهای بارشی مشابه در سال‌های گذشته نیز دیده شده است.

وی افزود: با توجه به روند تغییر اقلیم، احتمال بسیار زیاد همین الگو در سال آینده نیز تکرار خواهد شد.