جنایت نسبت به سلامت جهانیان / انستیتو پاستور ایران هدف موشک قرار گرفت/ حمله نظامی به یک گره مهم از شبکه علمی جهان در مقابله با بیماری‌ها

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، انستیتو پاستور ایران بیش از یک قرن است که یکی از مهم‌ترین مراکز علمی منطقه در حوزه میکروبیولوژی، بیماری‌های عفونی و پژوهش‌های مرتبط با واکسن به شمار می‌رود. این مرکز که بخشی از شبکه جهانی انستیتوهای پاستور است، در طول دهه‌ها نقشی کلیدی در شناسایی عوامل بیماری‌زا، پایش بیماری‌های واگیردار و پشتیبانی علمی نظام سلامت ایفا کرده است.

از مقابله با بیماری‌های عفونی کلاسیک گرفته تا مشارکت در کنترل همه‌گیری‌های نوظهور، فعالیت‌های این مؤسسه همواره بخشی از زیرساخت حیاتی امنیت سلامت محسوب شده است.

در چنین چارچوبی، آسیب‌دیدن این مرکز صرفاً تخریب یک ساختمان یا مجموعه‌ای از تجهیزات آزمایشگاهی نیست؛ بلکه ضربه‌ای به ظرفیت علمی و آزمایشگاهی برای شناسایی و مهار تهدیدهای بهداشتی است، ظرفیتی که در دنیای به‌شدت به‌هم‌پیوسته امروز، اهمیت آن فراتر از مرزهای یک کشور است.

انستیتو پاستور در عمل یکی از نقاط کلیدی رصد و تحلیل بیماری‌های عفونی محسوب می‌شود؛ جایی که نمونه‌های بیماری‌ها بررسی می‌شوند، پاتوژن‌های خطرناک شناسایی می‌شوند و داده‌های علمی برای تصمیم‌گیری‌های بهداشتی تولید می‌شود.

در چنین مراکزی، آزمایشگاه‌ها و تجهیزات دقیق تشخیصی امکان شناسایی سریع عوامل بیماری‌زا را فراهم می‌کنند؛ قابلیتی که در زمان بروز اپیدمی‌ها یا ظهور بیماری‌های جدید، نقشی حیاتی در کنترل و مهار گسترش بیماری دارد.

هرگونه اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند سرعت تشخیص بیماری‌ها، تحلیل داده‌های اپیدمیولوژیک و ظرفیت پاسخ علمی به بحران‌های بهداشتی را کاهش دهد.

آسیب واردشده به انستیتو پاستور از این منظر تنها یک خسارت فیزیکی نیست، بلکه به معنای ایجاد اختلال در بخشی از شبکه‌ای است که برای حفاظت از سلامت عمومی شکل گرفته است. مراکز پژوهشی از این دست معمولاً با زیرساخت‌های حساس آزمایشگاهی، تجهیزات پیشرفته تشخیصی و سامانه‌های کنترل دقیق محیطی کار می‌کنند. حتی آسیب‌های به‌ظاهر محدود،از تخریب سازه‌ای گرفته تا اختلال در تأسیسات فنی یا تجهیزات آزمایشگاهی،می‌تواند روند فعالیت‌های علمی و آزمایشگاهی را برای مدت قابل توجهی مختل کند. در حوزه‌ای مانند بیماری‌های عفونی که سرعت واکنش علمی اهمیت حیاتی دارد، چنین وقفه‌هایی می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای پایش بیماری‌ها و پاسخ به تهدیدهای بهداشتی داشته باشد.

اهمیت این مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که نقش چنین مراکزی در تجربه‌های جهانی اخیر در نظر گرفته شود. همه‌گیری کووید‑۱۹ نشان داد که توان آزمایشگاهی و پژوهشی کشورها تا چه اندازه در مدیریت بحران‌های بهداشتی تعیین‌کننده است. مراکزی مانند انستیتو پاستور در بسیاری از کشورها به عنوان یکی از خطوط نخست دفاع علمی در برابر بیماری‌های نوظهور عمل می‌کنند؛ از شناسایی سریع ویروس‌ها و باکتری‌های جدید گرفته تا توسعه روش‌های تشخیصی و پشتیبانی علمی برای سیاست‌های سلامت عمومی. آسیب به این زیرساخت‌ها در واقع به معنای تضعیف بخشی از توان جهانی برای مقابله با بیماری‌هاست.

از سوی دیگر در همین چارچوب، حمله دیگر نظامی به مجتمع داروسازی سها،مجموعه‌ای وابسته به جمعیت هلال‌احمر ایران، نیز بعد دیگری از پیامدهای چنین رخدادهایی را آشکار می‌کند. بنا بر گزارش رسمی مدیرعامل این مجموعه، شدت انفجارها به اندازه‌ای بوده که موج حاصل از اصابت موشک‌ها و پرتابه‌های ثانویه، نه‌تنها دیوارها و سازه‌های داخلی کارخانه را تخریب کرده بلکه اجسام سنگین اطراف را نیز به پرتابه‌هایی مرگبار تبدیل کرده است. گاردریل‌های فلزی اتوبان مجاور از جا کنده شده و همچون قطعات عظیم آهنی به داخل محوطه کارخانه پرتاب شده‌اند. این انفجارها بخشی از خطوط تولید دارو،از جمله برخی داروهای هورمونی، و همچنین خط بسته‌بندی و بخش‌هایی از زیرساخت‌های پشتیبان را از مدار خارج کرده است.

در صنعت داروسازی، تخریب تنها به معنای توقف یک خط تولید نیست؛ بلکه به معنای گسسته شدن زنجیره‌ای پیچیده از تولید، کنترل کیفیت و توزیع دارو است. آسیب به سیستم‌های حیاتی مانند واحدهای آب‌ساز و هواساز، که برای حفظ شرایط کنترل‌شده تولید دارو ضروری هستند، می‌تواند حتی در صورت سالم ماندن بخشی از تجهیزات، امکان تولید استاندارد را از بین ببرد. آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت نیز که آخرین مرحله بررسی ایمنی و اثربخشی داروها هستند، در چنین شرایطی از چرخه فعالیت خارج می‌شوند و عملاً امکان تأیید و عرضه دارو متوقف می‌شود.

پیامد چنین اختلالی تنها در سطح صنعت باقی نمی‌ماند. هر دارویی که تولید آن متوقف می‌شود، در واقع بخشی از برنامه درمانی بیماران را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بیمارانی که برای ادامه زندگی روزمره خود به داروهای خاص وابسته‌اند،از بیماران مبتلا به اختلالات هورمونی گرفته تا مبتلایان به بیماری‌های مزمن، ممکن است با وقفه در درمان مواجه شوند. در حوزه سلامت، حتی وقفه‌های کوتاه در دسترسی به دارو می‌تواند پیامدهای بالینی جدی داشته باشد.

از منظر حقوق بین‌الملل نیز چنین رخدادهایی اهمیت ویژه‌ای دارند. بر اساس اصول حقوق بشردوستانه بین‌المللی و مفاد کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آن، مراکز درمانی، پژوهشی و دارویی در زمره اهداف غیرنظامی محسوب می‌شوند و باید از حفاظت ویژه برخوردار باشند.

نهادهایی مانند انستیتو پاستور یا مراکز وابسته به جمعیت هلال‌احمر اساساً با هدف حفظ جان انسان‌ها و ارتقای سلامت عمومی فعالیت می‌کنند و به همین دلیل در چارچوب حقوق بین‌الملل از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.

در جهانی که بیماری‌های واگیردار می‌توانند در مدت کوتاهی از یک منطقه به سراسر جهان گسترش یابند، زیرساخت‌های پژوهشی و تولید دارو تنها دارایی‌های ملی نیستند؛ بلکه بخشی از شبکه جهانی امنیت سلامت به شمار می‌روند. آسیب به چنین مراکزی می‌تواند ظرفیت منطقه‌ای برای پایش بیماری‌ها، تولید دارو و پاسخ علمی به بحران‌های بهداشتی را کاهش دهد.

به همین دلیل، تخریب یک مرکز پژوهشی سلامت یا یک مجتمع داروسازی تنها یک خسارت محلی نیست؛ بلکه شکافی در سامانه‌ای است که برای حفاظت از سلامت انسان‌ها در مقیاس جهانی شکل گرفته است.

در نهایت، مسئله پیش‌رو تنها بازسازی ساختمان‌ها یا جایگزینی تجهیزات آسیب‌دیده نیست. آنچه در معرض آسیب قرار گرفته، بخشی از زیرساختی است که به‌طور مستقیم با امنیت سلامت انسان‌ها پیوند دارد.

پرسشی که اکنون در برابر جامعه جهانی قرار می‌گیرد این است که در عصر وابستگی متقابل کشورها در حوزه سلامت، چه سازوکارهایی برای حفاظت از مراکز علمی و دارویی در زمان منازعات وجود دارد و چگونه می‌توان از آسیب دیدن زیرساخت‌هایی جلوگیری کرد که مأموریت اصلی آن‌ها حفظ جان انسان‌هاست.