رکنا گزارش می دهد
سد دز زیر آوار خاک/ ردپای تخریب طبیعت زیر گلولای سیلاب! / فیلم
اجتماعی رکنا: سیلاب ۱۶ آبان، مخزن سد دز را با حجم عظیمی از رسوبات روبهرو کرد؛ نیروگاه دچار اختلال شد، آب رودخانه کدر شد و زیست آبزیان به خطر افتاد. پشت این بحران، فقط بارندگی شدید نیست؛ سالها تخریب مراتع و ضعف آبخیزداری هم نقش دارند.
به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، سیلاب ۱۶ آبانماه، فقط آب را به رودخانه دز نیاورد؛ حجم قابلتوجهی از خاکی را هم با خود شست و به مخزن یکی از مهمترین سدهای ایران رساند که سالها زیر فشار خشکسالی و تخریب منابع طبیعی قرار داشته است. بارانهایی که پس از یک دوره طولانی خشکی میتوانستند فرصتی برای جان گرفتن دوباره طبیعت باشند، این بار چهره دیگری از بحران محیطزیست را آشکار کردند؛ بحرانی که نشان میدهد گاهی بارندگی هم، بهجای آنکه فقط نعمت باشد، میتواند به تهدیدی برای زیرساختهای حیاتی کشور تبدیل شود.
بر اساس اعلام سازمان آب و برق خوزستان، سیلاب اخیر حجم قابلتوجهی از رسوبات حوضه آبریز دز را وارد مخزن این سد کرده است. پیامد این اتفاق، افزایش شدید کدورت آب، اختلال در عملکرد برخی واحدهای نیروگاهی و کاهش ظرفیت تخلیه آب به پاییندست بوده است.
اما آنچه در سد دز اتفاق افتاده، صرفاً یک مشکل فنی نیست. این رخداد بار دیگر پرسشی جدی را درباره وضعیت مدیریت حوضههای آبریز مطرح میکند: چرا پس از سالها هشدار درباره تخریب مراتع، فرسایش خاک و ضعف آبخیزداری، هنوز بارشهای شدید میتوانند چنین خسارتهایی به منابع آبی کشور وارد کنند؟
باران مقصر نیست؛ زمینی که دیگر توان نگهداری آب را ندارد، مسئله اصلی است.
حوضه آبریز دز طی سالهای گذشته تحت تأثیر عواملی مانند تخریب پوشش گیاهی، چرای مفرط دام، جادهسازیهای غیراصولی و ضعف مدیریت آبخیزداری، با فرسایش شدید خاک مواجه شده است. وقتی پوشش گیاهی از بین میرود، خاک قدرت تثبیت خود را از دست میدهد و با نخستین بارشهای سنگین، حجم زیادی از آن به حرکت درمیآید.
این وضعیت پس از دورههای طولانی خشکسالی میتواند تشدید شود. زمین خشک و آسیبدیده در برابر بارشهای شدید، مستعد شکلگیری روانآبهای پرقدرت است؛ روانآبهایی که خاک و رسوبات را از دامنهها و مراتع به رودخانهها و در نهایت مخازن سدها منتقل میکنند.
به همین دلیل، رسوبات واردشده به مخزن دز را نمیتوان فقط پیامد بارشهای آبانماه دانست. این اتفاق حاصل مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی است که طی سالها روی هم انباشته شدهاند.
بحران از مخزن سد بیرون میزند
نگرانی اصلی فقط به اختلال در عملکرد نیروگاه سد دز محدود نیست. پاییندست رودخانه نیز از پیامدهای این اتفاق در امان نمانده است.
کاهش ظرفیت خروجی سد و ورود آب گلآلود و سرشار از ذرات معلق به رودخانه، میتواند شرایط طبیعی زیست آبزیان را برهم بزند. افزایش کدورت آب، به آبشش ماهیها آسیب میزند، تبادل اکسیژن را مختل میکند و شرایط تنفسی آنها را دشوارتر میسازد.
از سوی دیگر، تهنشینی رسوبات در بستر رودخانه، زیستگاه موجودات کفزی، منابع غذایی آبزیان و محل تخمریزی برخی گونههای ماهی را تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی، احتمال تلف شدن آبزیان و آسیب به تعادل اکولوژیک رودخانه افزایش مییابد.
این تمام ماجرا نیست. افزایش کدورت منابع آب شرب روستاهای پاییندست نیز نگرانی دیگری است که مستقیماً با زندگی و سلامت جوامع محلی ارتباط دارد. به این ترتیب، یک رخداد در بالادست میتواند پیامدهای خود را تا سفره آب مردم در پاییندست امتداد دهد.
سد ۲۰۳ متری هم در برابر رسوبات بیدفاع نیست
اهمیت ماجرای دز زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم با چه سازهای روبهرو هستیم.
سد دز، نخستین سد بزرگ برقآبی ایران است که در فاصله سالهای ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۱ توسط یک کنسرسیوم ایتالیایی روی رودخانه دز احداث شد. این سد با ارتفاع ۲۰۳ متر و مخزنی با ظرفیت حدود ۳.۳ میلیارد مترمکعب، یکی از زیرساختهای مهم آبی و انرژی کشور به شمار میرود.
نیروگاه این سد ظرفیت تولید ۵۲۰ مگاوات برق دارد و تأمین آب کشاورزی حدود ۱۲۵ هزار هکتار از اراضی پاییندست و کنترل سیلاب نیز از دیگر وظایف آن است.
بنابراین اختلال در عملکرد سد دز فقط یک مسئله مربوط به تأسیسات نیروگاهی نیست؛ موضوعی است که میتواند مدیریت آب کشاورزی، تولید برق و امنیت آبی مناطق پاییندست را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سازمان آب و برق خوزستان اعلام کرده است که تیمهای فنی و عملیاتی با حضور در محل سد، بخشی از محدودیتهای عملکردی واحدهای نیروگاهی را برطرف کردهاند و تلاش برای بازیابی ظرفیت خروجی سد ادامه دارد. با این حال، به دلیل حجم بالای رسوبات و تأثیر آن بر کیفیت آب، بازگشت شرایط کیفی خروجی سد به وضعیت مطلوب به زمان بیشتری نیاز دارد.
برای نجات سدها باید از بالادست شروع کرد
ماجرای سد دز یک واقعیت مهم را دوباره یادآوری میکند: نمیتوان فقط هنگام وقوع بحران به سراغ سدها رفت و انتظار داشت با اقدامات فنی، تمام مشکلات برطرف شوند.
وقتی مراتع تخریب میشوند، پوشش گیاهی از بین میرود، چرای دام از ظرفیت طبیعت فراتر میرود و جادهسازی بدون ملاحظات محیطزیستی انجام میشود، خاک بهتدریج توان مقاومت خود را از دست میدهد. نتیجه این روند، افزایش فرسایش و انتقال رسوبات به رودخانهها و مخازن سدهاست.
در چنین شرایطی، لایروبی یا تعمیر تجهیزات سد، اگرچه ممکن است بخشی از مشکلات را کاهش دهد، اما راهحل ریشهای نیست. مقابله با این بحران به احیای پوشش گیاهی، حفاظت از مراتع، کنترل چرای دام، اصلاح شیوههای جادهسازی و اجرای طرحهای علمی و مستمر آبخیزداری نیاز دارد.
سد دز امروز فقط با رسوبات یک سیلاب مواجه نیست؛ با پیامد سالها فرسایش و ضعف حفاظت از حوضه آبریز خود روبهروست.
کشوری که سالها نگران خالی شدن مخازن سدهایش در اثر خشکسالی بوده، باید به همان اندازه نگران پر شدن آنها از رسوب باشد. زیرا رسوبات، بهتدریج از ظرفیت مفید مخازن میکاهند و عمر اقتصادی و کارکرد زیرساختهای آبی را تحت تأثیر قرار میدهند.
باران آبانماه گذشت، اما پرسش مهم همچنان باقی است: آیا قرار است هر بار با وقوع سیلاب، نیروهای عملیاتی برای رفع اختلال به سدها اعزام شوند و پس از فروکش کردن بحران، تخریب بالادست دوباره به فراموشی سپرده شود؟
ماجرای دز هشداری فراتر از یک سد و یک رودخانه است؛ هشداری درباره شیوه مواجهه ما با طبیعت. گاهی بحران از جایی آغاز میشود که دیده نمیشود؛ از مرتعی که تخریب شده، خاکی که شسته شده و مدیریتی که پیش از وقوع حادثه به فکر پیشگیری نبوده است.
ارسال نظر