از استرس تا افسردگی؛ نشانه ها را بشناسید و راهکارهای درمان را بدانید

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، وقتی کسی برای مدتی طولانی تحت فشار قرار می گیرد، معمولا اولین سوال این است:چقدر استرس دارد؟، اما  سوال مهم دیگری هم وجود دارد: این استرس دارد او را از چه چیزهایی در زندگی جدا می کند؟ پژوهشی که ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله Frontiers in Psychology منتشر شده، برای پاسخ به همین مسئله گروهی از ورزشکاران دانشجو را طی یک دوره طولانی دنبال کرده است. پژوهشگران می خواستند بدانند چرا استرس در بعضی افراد با افزایش نشانه های افسردگی همراه می شود و آیا شیوه مقابله با فشار روانی می تواند بخشی از این مسیر را توضیح دهد.

۸۴۰ ورزشکار دانشجو زیر ذره بین پژوهشگران

مطالعه با ۸۴۰ ورزشکار دانشجو در چین آغاز شد. در نهایت ۷۶۹ نفر هر سه مرحله پژوهش را کامل کردند؛ یعنی میزان ماندگاری نمونه حدود ۹۱.۵ درصد بود. میانگین سنی شرکت کنندگان حدود ۲۰ سال بود و بررسی ها در سه مرحله با فاصله های شش ماهه انجام شدند. مرحله اول در فوریه ۲۰۲۵، مرحله دوم در اوت ۲۰۲۵ و مرحله سوم در فوریه ۲۰۲۶ انجام شد. پژوهشگران در مرحله نخست میزان استرس ادراک شده افراد را اندازه گیری کردند. سپس بررسی کردند افراد در مواجهه با فشار تا چه اندازه از دو شیوه استفاده می کنند: بازتعریف مثبت؛ یعنی تلاش برای دیدن موقعیت از زاویه ای سازنده تر و کنار کشیدن رفتاری؛ یعنی کاهش تلاش، عقب نشینی یا رها کردن مواجهه فعال با مشکل.

استرس بیشتر، نشانه های افسردگی بیشتر

نتیجه اصلی روشن بود. افرادی که در آغاز پژوهش استرس بیشتری گزارش کرده بودند، در مراحل بعدی نیز به طور متوسط نشانه های افسردگی بیشتری نشان دادند اما بخش جذاب پژوهش دقیقا همین جا شروع می شود. ارتباط استرس و افسردگی فقط مستقیم نبود. پژوهشگران دو مسیر دیگر نیز پیدا کردند. استرس بیشتر با بازتعریف مثبت کمتر در مرحله بعد همراه بود و کاهش بازتعریف مثبت نیز با نشانه های افسردگی بیشتر ارتباط داشت. از طرف دیگر، استرس بیشتر با کنار کشیدن رفتاری بیشتر همراه بود و کسانی که بیشتر از رفتارها و تلاش های مقابله ای خود عقب نشینی می کردند، در ادامه نشانه های افسردگی بیشتری گزارش کردند.

تلنگر روانشناسی :افسردگی گاهی با کنار کشیدن های کوچک آغاز می شود

دکتر مریم سامانی روانشناس بالینی و استاد دانشگاه می گوید: افسردگی گاهی با کنار کشیدن های کوچک آغاز می شود. افراد معمولا تصور می کنند افسردگی باید با یک اتفاق واضح شروع شود؛ مثلا شکست بزرگ، جدایی، سوگ یا بحران شدید اما همیشه اینطور نیست. گاهی فرایند بسیار آرام تر پیش می رود. فرد تحت فشار است. یک روز ورزش نمی کند. روز بعد تماس یکی از دوستانش را جواب نمی دهد. چند روز بعد کاری را که قبلا برایش مهم بوده عقب می اندازد. کم کم از همه فعالیت ها و موقعیت هایی که به او احساس حرکت، لذت یا موفقیت می دادند فاصله می گیرد.

هیچ کدام از این رفتارها به تنهایی عجیب به نظر نمی رسند اما وقتی این عقب نشینی ها روی هم جمع می شوند، زندگی فرد کم کم فقیرتر می شود. تحرک کمتر. تعامل اجتماعی کمتر. تجربه موفقیت کمتر. احساس اثرگذاری کمتر و درست همین جا ممکن است یک چرخه شکل بگیرد:

استرس بیشتر موجب کنار کشیدن بیشتر  و بعد منابع روانی کمتر  و خلق پایین تر و در نهایت  کنار کشیدن بیشتر می شود. پژوهش تازه نیز با احتیاط به بخشی از همین مسیر اشاره می کند؛ نه اینکه هر کسی که از فعالیتی فاصله گرفت افسرده خواهد شد، بلکه اینکه کنار کشیدن رفتاری می تواند یکی از مسیرهای مهم ارتباط میان استرس و نشانه های افسردگی باشد.

آیا مثبت فکر کردن جلوی افسردگی را می گیرد؟

نتیجه پژوهش را نباید به این جمله ساده تبدیل کرد. بازتعریف مثبت به معنی انکار مشکل، خوش بینی اجباری یا گفتن جمله هایی مثل همه چیز عالی است، نیست. فرد ممکن است یک موقعیت واقعا سخت را ببیند و همچنان بپرسد: از این وضعیت چه چیزی در کنترل من است؟ آیا راه دیگری برای دیدن این اتفاق وجود دارد؟ چه چیزی می توانم از این تجربه یاد بگیرم؟ قدم بعدی من چیست؟

در پژوهش، افرادی که بیشتر قادر به چنین بازنگری ای بودند، مسیر ضعیف تری میان استرس و نشانه های افسردگی نشان دادند. البته اندازه این اثرها بزرگ نبود و پژوهشگران نیز در تفسیر آنها احتیاط کرده اند.

یک یافته جالب دیگر؛ باور ما درباره استرس اهمیت دارد

پژوهشگران موضوع دیگری را نیز بررسی کردند: ذهنیت فرد نسبت به استرس از اهمیت زیادی برخوردار است. بعضی افراد استرس را تقریبا همیشه نیرویی مخرب می بینند؛ چیزی که فقط آنها را فرسوده می کند. برخی دیگر، بدون انکار آسیب های استرس شدید یا مزمن، معتقدند فشار در بعضی موقعیت ها می تواند بدن و ذهن را برای مواجهه با یک چالش بسیج کند. در این مطالعه، در افرادی که بیشتر چنین نگرشی داشتند، ارتباط میان استرس و برخی پیامدهای منفی ضعیف تر بود اما این یافته نیز یک سوء برداشت خطرناک دارد. قرار نیست به فردی که زیر فشار شدید قرار دارد بگوییم: نگرشت را عوض کن، مشکلت حل می شود.

فشار مالی، تعارض، بیماری، خشونت، سوگ یا مشکلات واقعی زندگی با تغییر نگرش ناپدید نمی شوند. مسئله این است که تفسیر ما از استرس می تواند یکی از عوامل موثر بر نحوه پاسخ دادن ما به آن باشد؛ نه اینکه تنها علت حال روانی ما باشد.

 لازم است سوال مان را عوض کنیم

وقتی کسی می گوید: خیلی تحت فشارم.  پرسیدن چرا استرس داری؟ کافی نیست. سوال های مهم دیگری هم وجود دارد: آیا هنوز با دوستانت در ارتباط هستی؟ آیا فعالیت هایی را که قبلا برایت مهم بود ادامه می دهی؟ آیا خواب و برنامه روزانه ات به هم ریخته است؟ آیا کارهایی را که قبلا انجام می دادی، یکی یکی کنار گذاشته ای؟ آیا حس می کنی دیگر تلاش کردن فایده ای ندارد؟

گاهی همین تغییرات رفتاری می توانند اطلاعاتی بدهند که عدد یک پرسشنامه استرس به تنهایی نشان نمی دهد.

این پژوهش چه چیزی را ثابت نمی کند؟

نکته مهم این است که این مطالعه آزمایش درمانی نبود بنابراین نمی توان نتیجه گرفت اگر فرد بازتعریف مثبت را افزایش دهد یا کمتر کنار بکشد، حتما از افسردگی جلوگیری خواهد شد. همه متغیرهای اصلی نیز با ابزارهای خود گزارشی سنجیده شدند و نمونه پژوهش از ورزشکاران دانشجوی چینی تشکیل شده بود؛ بنابراین تعمیم مستقیم یافته ها به همه افراد یا همه فرهنگ ها درست نیست. پژوهشگران نیز تاکید کرده اند طراحی مشاهده ای مطالعه اجازه اثبات رابطه علت و معلولی را نمی دهد.

یادگیری در یک دقیقه

مهم ترین پیام این مطالعه این است: گاهی اولین نشانه خطر این نیست که فرد بگوید افسرده ام؛ بلکه این است که آرام آرام از زندگی اش عقب می رود. استرس همیشه قابل حذف نیست اما دیدن اینکه فشار روانی چگونه رفتار، ارتباط ها، فعالیت ها و تلاش های فرد را تغییر داده، می تواند اطلاعات بسیار مهمی درباره وضعیت روانی او بدهد.

باید به جای اینکه فقط بپرسیم: چقدر تحت فشاری؟ یک سوال دیگر هم اضافه کنیم: این فشار باعث شده از کدام بخش زندگی ات دست بکشی؟

مشخصات پژوهش

نوع مطالعه: طولی، سه مرحله ای

نمونه اولیه: ۸۴۰ ورزشکار دانشجو

نمونه نهایی: ۷۶۹ نفر

فاصله مراحل: شش ماه

میانگین سن: ۲۰.۳ سال

مجله: Frontiers in Psychology، بخش Sport Psychology

تاریخ انتشار: ۸ سپتامبر ۲۰۲۶

عنوان مقاله:

Longitudinal association between perceived stress and depressive symptoms among student-athletes: the mediating roles of positive reframing and behavioral disengagement and moderating role of stress mindset

DOI: 10.3389/fpsyg.2026.1938720