از فال حافظ تا فال آنلاین / فال گرفتن چرا اینقدر وسوسه انگیز است؟ + تاریخچه فالگیری

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  جذابیت فال همیشه از باور محکم به پیشگویی نمی آید. گاهی فرد مطمئن نیست که فال حقیقت دارد؛ فقط امیدوار است چیزی بشنود که انتظار را قابل تحمل تر کند. برای فهم این رفتار، باید علاوه بر خود فال، به احساسی توجه کرد که فرد با آن سراغ فال می رود. وقتی آینده مبهم است، ندانستن به مسئله امروز تبدیل می شود دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه می گوید: گاهی دشوارترین بخش یک موقعیت، خود اتفاق نیست؛ معلق ماندن میان احتمال هاست. فرد نمی داند باید امیدوار بماند، خداحافظی کند، منتظر بماند یا تصمیم تازه ای بگیرد. در چنین وضعیتی، یک پاسخ قطعی می تواند جذاب شود، حتی وقتی پشتوانه قابل اتکایی ندارد. فال ممکن است برای مدتی به این آشفتگی شکل بدهد: اتفاق ها ظاهرا معنایی پیدا می کنند و آینده از حالت کاملا ناشناخته بیرون می آید. اما احساس روشن شدن آینده، با داشتن اطلاعات معتبر درباره آن یکسان نیست.

دکتر میشل دوگاس، روانشناس بالینی و پژوهشگر اضطراب، در پژوهش های خود به «عدم تحمل عدم قطعیت» پرداخته است؛ دشواری کنار آمدن با موقعیت هایی که نتیجه آنها مشخص نیست. در این چارچوب، مسئله فقط احتمال یک اتفاق بد نیست؛ خود ندانستن نیز می تواند نگران کننده باشد. این مفهوم در پژوهش های نگرانی و اضطراب اهمیت دارد، اما به تنهایی توضیح همه علاقه ها به فال نیست.

وقتی کنترل کم می شود، ذهن ممکن است ارتباط هایی بسازد که وجود ندارند

دکتر جنیفر ویتسون و دکتر آدام گالینسکی، پژوهشگران رفتار و روانشناسی اجتماعی، در مقاله ای در مجله Science شش آزمایش درباره احساس کنترل و تشخیص الگو انجام دادند. در این آزمایش ها، شرکت کنندگانی که احساس کنترل کمتری داشتند، بیشتر در محرک های تصادفی یا نامرتبط، الگو و ارتباط معنادار می دیدند؛ از تصاویر مبهم تا اطلاعات بازار سهام و باورهای خرافی. این یافته به معنای آن نیست که هر فرد نگران، حتما سراغ فال می رود. برداشت مرتبط با موضوع این است که وقتی جهان غیرقابل کنترل احساس می شود، پیدا کردن نظم، حتی نظمی خیالی، ممکن است جذاب تر شود.

دکتر مریم سامانی معتقد است: کسی که منتظر بازگشت یک رابطه است، ممکن است یک ترانه، ساعت تکراری یا جمله اتفاقی را نشانه بداند. آن نشانه شاید بیشتر درباره چیزی بگوید که ذهن فرد درگیر آن است تا درباره اتفاقی که قرار است در آینده رخ دهد.

اثر بارنوم؛ وقتی یک متن عمومی، شبیه پرونده خصوصی زندگی می شود

گاهی محکم به نظر می رسد، اما در درون نگرانی هایی دارد. برای دیگران وقت می گذارد، ولی همیشه احساس نمی کند به همان اندازه درک شده استو ... این جمله ها ممکن است برای افراد بسیاری آشنا باشند. اما وقتی با عنوان «پیام مخصوص این فرد» ارائه شوند، همان آشنایی می تواند به احساس دقت و اعتبار تبدیل شود. در پژوهش کلاسیک برترام فورر که در سال ۱۹۴۹ منتشر شد، دانشجویان توصیفی یکسان از شخصیت دریافت کردند که ظاهرا بر اساس ارزیابی فردی آنها تهیه شده بود. بسیاری آن را توصیفی دقیق از خود دانستند. این پدیده با نام «اثر فورر» یا «اثر بارنوم» شناخته می شود.

دکتر مریم سامانی معتقد است :ذهن می تواند جاهای خالی جمله را با تجربه های شخصی پر کند. یک دلخوری قدیمی برای یک نفر یادآور پدر است، برای دیگری شریک عاطفی و برای فردی دیگر دوستی از دست رفته. جمله ثابت است، اما هر فرد خاطره خودش را در آن قرار می دهد. همین جاست که یک تفاوت مهم فراموش می شود: این جمله به زندگی من می خورد، لزوما به معنای گوینده به اطلاعات پنهان زندگی من دسترسی دارد، نیست.

چرا پیشگویی های درست در ذهن می مانند و نادرست ها کم رنگ می شوند؟

سوگیری تایید به تمایل برای جست وجو یا تفسیر اطلاعات در جهت باورهای قبلی اشاره دارد. در موضوع فال، این فرایند می تواند باعث شود فرد به اتفاق های سازگار با پیشگویی توجه بیشتری نشان دهد و موارد ناسازگار را کمتر جدی بگیرد مثلا اگر گفته شود خبری از گذشته می رسد، یک پیام معمولی از آشنایی قدیمی ممکن است تایید فال تلقی شود. اما اگر خبری نرسد، فرد شاید تصور کند هنوز زمان آن نرسیده است.

دکتر مریم سامانی در این مورد توضیح می دهد: وقتی هر نتیجه ای بتواند به نفع پیشگویی تفسیر شود، امکان سنجش واقعی آن از بین می رود. برای ارزیابی یک ادعا، باید روشن باشد دقیقا چه اتفاقی، در چه زمانی و تحت چه شرایطی قرار است رخ دهد؛ و چه نتیجه ای نشان می دهد پیشگویی اشتباه بوده است.

فالگیری از کجا آمده است؟

فالگیری یک آغاز واحد و یک مخترع مشخص ندارد. آنچه امروز زیر این عنوان قرار می گیرد، مجموعه ای از سنت های متفاوت است؛ از تعبیر نشانه های طبیعی تا استفاده از کتاب، کارت و ته مانده قهوه.

بین النهرین؛ نشانه خوانی برای تصمیم های مهم

آثار باقی مانده از بین النهرین باستان نشان می دهند پیشگویی بخشی از زندگی سیاسی و آیینی بوده است. لوح های آشوری شامل پرسش هایی درباره تصمیم های حکومتی و تعبیر نشانه ها هستند. بررسی نشانه های اندام حیوان قربانی، از جمله کبد، یکی از روش های مستند آن دوره بوده است.

چین باستان؛ استخوان های پیشگویی

در چین دوره شانگ، نمونه های شناخته شده ای از استخوان های پیشگویی باقی مانده اند. موزه بریتانیا آثاری از این مجموعه را به حدود ۱۲۰۰ تا ۱۰۵۰ پیش از میلاد نسبت می دهد. این اشیا از شواهد تاریخی پیوند پیشگویی با سنت های آیینی و نوشتاری چین هستند.

ایران؛ فال نامه و تفال به شعر

در سنت ایرانی، فال شکل های متنوعی داشته و فال نامه ها برای تعبیر نشانه ها به کار می رفته اند. دانشنامه ایرانیکا همچنین استفاده گسترده از دیوان حافظ برای تفال را شرح می دهد. این سابقه فرهنگی را باید از ادعای علمی درباره دانستن آینده جدا کرد؛ حضور یک رسم در ادبیات و زندگی جمعی، به خودی خود قدرت پیشگویی آن را اثبات نمی کند.

اروپا؛ تاروت ابتدا برای بازی بود

برخلاف تصور رایج، کارت های تاروت از ابتدا ابزار پیشگویی نبودند. تاروت در اروپای قرن پانزدهم به عنوان بازی وجود داشت. موزه مورگان، دگرگونی آن به ابزاری مرتبط با علوم غریبه را در اواخر قرن هجدهم توضیح می دهد؛ موزه متروپولیتن نیز از رواج پیوند آن با پیشگویی در قرن نوزدهم یاد می کند.

قهوه؛ از معاشرت تا تعبیر نقش فنجان

یونسکو در معرفی فرهنگ قهوه ترک، به استفاده از ته مانده قهوه برای فال اشاره می کند. تاریخ قهوه ترک به قرن شانزدهم برمی گردد، اما این تاریخ را نباید بدون مدرک، تاریخ دقیق آغاز فال قهوه دانست. در این سنت، نوشیدن قهوه با معاشرت، مهمان نوازی و مناسبت های اجتماعی نیز پیوند دارد.

مردم کدام کشورها بیشتر سراغ فال می روند؟

در گزارش مرکز پژوهشی پیو که در مه ۲۰۲۵ منتشر شد، پاسخ به پرسش درباره استفاده از فالگیر، طالع یا روش های دیگر برای دیدن آینده، در چند کشور چنین بود:

آفریقای جنوبی و هند در میان کشورها برجسته بودند؛ این جدول رتبه بندی تمام کشورهای جهان نیست.

در پژوهش دیگری از پیو درباره شرق آسیا و ویتنام، منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۴، ۳۸ درصد بزرگسالان کره جنوبی گفته بودند در ۱۲ ماه گذشته فال گرفته اند؛ بالاترین سهم در میان پنج جامعه بررسی شده. در همه آن جوامع، مراجعه در میان جوان ترها بیشتر از مسن ترها گزارش شده بود.

در آمریکا، پیمایش جداگانه پاییز ۲۰۲۴ نشان داد ۳۰ درصد بزرگسالان دستکم سالی یک بار از طالع بینی، تاروت یا فالگیر استفاده می کنند. بیشتر استفاده کنندگان انگیزه اصلی را سرگرمی عنوان کردند. در کل جمعیت بزرگسال، ۱ درصد اتکای زیاد و ۵ درصد اتکای اندک به این روش ها در تصمیم های مهم گزارش کردند بنابراین، عدد ۳۰ درصد آمریکا با عدد ۹ درصد جدول تناقض ندارد؛ پرسش ها و تعریف استفاده متفاوت اند. برای ایران، در منابع بررسی شده، آمار ملی تازه با روش شناسی روشن و قابل مقایسه با این پیمایش ها پیدا نشد؛ در نتیجه نمی توان جایگاه عددی معتبری تعیین کرد.

در چه موقعیت هایی نیاز به فال بیشتر می شود؟

در بحران و احساس بی اختیاری

در پژوهشی  که در سال ۱۹۹۴ منتشر شد، ۱۷۴ نفر از ساکنان مناطق با میزان متفاوت مواجهه با حملات موشکی در جنگ  بررسی شدند. تفکر جادویی در گروه تحت فشار بیشتر، شایع تر بود و این رابطه در افرادی با تحمل ابهام کمتر، قوی تر دیده شد. موضوع پژوهش تفکر جادویی بود، نه شمار مراجعه به فالگیر؛ بنابراین نباید نتیجه آن را مستقیما به رشد بازار فال در هر جنگی تعمیم داد.

دکتر مریم سامانی  می گوید: بلاتکلیفی عاطفی، انتظار نتیجه درمان، نگرانی شغلی یا تصمیم مهاجرت می توانند موقعیت هایی باشند که فرد در آنها به دنبال اطمینان می گردد. اینها مثال های بالینی و موقعیتی اند، نه یک رتبه بندی آماری از علت های مراجعه. گاهی فرد از فال فقط پاسخ نمی خواهد؛ می خواهد مسئولیت سنگین انتخاب برای چند دقیقه از دوشش برداشته شود. اگر گفته شود این رابطه قسمت نیست، شاید پایان دادن به آن آسان تر احساس شود اما تصمیمی که ظاهرا سبک تر شده، هنوز به اطلاعات واقعی و مسئولیت پذیری نیاز دارد.

در بستر سنت، معاشرت و سرگرمی

همه مراجعه ها از اضطراب نمی آیند. فال ممکن است بهانه گفت وگو، بخشی از یک رسم یا سرگرمی جمعی باشد. گزارش پیو در آمریکا و توصیف یونسکو از فرهنگ قهوه ترک، این جنبه های غیرکلینیکی را نیز نشان می دهند.

وقتی فال روی صفحه تلفن همراه ظاهر می شود

دسترسی آنلاین می تواند مواجهه با این محتوا را آسان کند؛ اما بیشتر دیده شدن، به تنهایی افزایش باور را ثابت نمی کند. در پیمایش پیو، باور به طالع بینی در آمریکا در سال ۲۰۲۴ برابر با ۲۷ درصد بود و تفاوت معناداری با رقم ۲۹ درصد در سال ۲۰۱۷ نداشت.

این متخصص روانشناسی می گوید: جمله ای مثل این پیام اتفاقی به دست کسی نرسیده، می تواند خود مواجهه با محتوا را به نشانه تبدیل کند. مخاطب پیش از آنکه دقت پیام را بررسی کند، ممکن است احساس کند پیام برای او انتخاب شده است. آشنایی عاطفی یک محتوا، دلیل کافی برای اعتبار پیشگویی آن نیست.

دکتر مریم سامانی در مورد اینکه چه زمانی سرگرمی به وابستگی در تصمیم گیری نزدیک می شود؟؛ معتقد است: مرز مهم، صرف علاقه داشتن به فال نیست؛ باید دید این رفتار چه نقشی در زندگی پیدا کرده است. اگر فرد بدون گرفتن فال نتواند تصمیم بگیرد، برای یک پرسش بارها مراجعه کند، هزینه ای فراتر از توانش بپردازد یا بر اساس پیشگویی از اقدام ضروری منصرف شود، موضوع نیاز به بررسی جدی تری دارد. یک چرخه این است: ابهام اضطراب ایجاد می کند، فال برای مدتی آرامش می دهد، تردید برمی گردد و فرد دوباره سراغ فال می رود. در چنین وضعیتی، مسئله فقط محتوای پاسخ نیست؛ ممکن است فرد به تدریج باور کند بدون اطمینان گرفتن از بیرون، توان تحمل نگرانی را ندارد.

پیشگویی ترسناک نیز ممکن است فرد را به مراقبت افراطی از نشانه های خطر بکشاند. در مقابل، وعده قطعی و خوشایند ممکن است باعث تعویق تصمیم یا نادیده گرفتن اطلاعات هشداردهنده شود. فهم این پیامدها، مفیدتر از تحقیر کسی است که در اضطراب به دنبال آرامش می گردد.

آیا می توان بدون دانستن آینده، احساس توانمندی کرد؟

پژوهش های درمانی میشل دوگاس و همکارانش نشان می دهند تحمل عدم قطعیت می تواند هدف مداخله باشد. در یک کارآزمایی تصادفی با ۶۰ بزرگسال مبتلا به اضطراب فراگیر، درمانی شامل آزمایش های رفتاری برای بررسی باورهای فاجعه آمیز درباره عدم قطعیت، در مقایسه با فهرست انتظار نتایج بهتری داشت. این پژوهش درباره درمان اضطراب فراگیر بود، نه درمان اختصاصی مراجعه به فال.

بازگشت اختیار معمولا از تصمیم های کوچک آغاز می شود. فرد می تواند روشن کند کدام بخش مسئله به اطلاعات بیشتر نیاز دارد، کدام بخش قابل اقدام است و کدام بخش فعلا پاسخ قطعی ندارد. در یک رابطه، گفت وگوی روشن و مشاهده رفتار طرف مقابل اطلاعات بیشتری می دهد؛ در نگرانی پزشکی، پیگیری با درمانگر مربوط؛ و در تصمیم شغلی، بررسی گزینه ها و پیامدها. هدف، بی نگرانی کامل نیست. فرد می تواند نگران باشد و همچنان تصمیمی سنجیده بگیرد. اعتماد به خود نیز به معنای تضمین درست بودن همه انتخاب ها نیست؛ یعنی دانستن اینکه اگر نتیجه مطابق انتظار نبود، امکان بازنگری و کمک گرفتن وجود دارد.

تلنگر روانشناختی دکتر مریم سامانی

گاهی انسان به فنجان خیره نمی شود تا آینده را ببیند؛ می خواهد کسی بگوید این انتظار بالاخره تمام می شود. پشت پرسش چه اتفاقی می افتد؟ ممکن است ترس دیگری پنهان باشد: اگر آنچه می خواهم نشود، چگونه از پسش برمی آیم؟ نقطه تغییر، زمانی است که فرد به جای جست وجوی یک تضمین، تکیه گاهی واقعی پیدا کند؛ اطلاعات معتبر، رابطه ای حمایتگر و تجربه تصمیم های کوچکی که خودش گرفته است. آینده همچنان نامعلوم می ماند، اما فرد می تواند در برابر آن، کمتر تنها و بیشتر صاحب اختیار باشد.