عدالت اجتماعی از نگاه نسل دیجیتال

محققان در پژوهشی جدید به بررسی نگاه و تجربه‌های نسل Z نسبت به نابرابری اجتماعی پرداخته‌اند؛ نابرابری‌ای که در زندگی روزمره، روابط اجتماعی و آینده‌نگری این نسل نقش پررنگی دارد و برداشت آنان از عدالت را شکل می‌دهد.

به گزارش رکنا، نابرابری اجتماعی یکی از مفاهیم کلیدی علوم اجتماعی است که به تفاوت‌های پایدار و ساختاری در دسترسی گروه‌های مختلف جامعه به فرصت‌ها، منابع و موقعیت‌ها اشاره دارد. این نابرابری‌ها می‌توانند میان طبقات اجتماعی، گروه‌های سنی، زنان و مردان یا گروه‌های فرهنگی و قومی شکل بگیرند و معمولاً ریشه در عملکرد نهادهایی مانند آموزش، بهداشت، بازار کار و نظام‌های حمایتی دارند. وقتی فرصت‌ها به‌صورت ناعادلانه توزیع می‌شوند، احساس عدالت اجتماعی تضعیف شده و اعتماد عمومی کاهش می‌یابد.

در چنین شرایطی، افراد ممکن است تصور کنند تلاش و شایستگی، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت ندارد و عوامل بیرونی، سرنوشت آنان را رقم می‌زند. این برداشت، به‌ویژه در میان نسل‌های جوان، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای مشارکت اجتماعی و امید به آینده داشته باشد.

از دیدگاه نظری، نابرابری اجتماعی سال‌هاست مورد توجه اندیشمندان مختلف قرار گرفته است. برخی نظریه‌ها بر نقش ساختارهای اقتصادی و تمرکز قدرت و ثروت تأکید دارند و برخی دیگر، ابعاد منزلتی، فرهنگی و سیاسی نابرابری را برجسته می‌کنند. در سال‌های اخیر، پژوهش‌ها بیش از پیش به «ادراک نابرابری» توجه کرده‌اند؛ یعنی این‌که افراد نابرابری را چگونه تجربه و تفسیر می‌کنند.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا حتی اگر نابرابری از نظر آماری ثابت باشد، احساس تبعیض می‌تواند به نارضایتی، کناره‌گیری اجتماعی یا رفتارهای اعتراضی منجر شود. نسل Z که در فضای دیجیتال رشد کرده و دسترسی گسترده‌تری به اطلاعات و روایت‌های جهانی دارد، ممکن است حساسیت بیشتری نسبت به این موضوع نشان دهد.

علیرضا عسگری، عضو گروه مددکاری اجتماعی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، با همکاری دانشگاه یزد، پژوهشی را در همین راستا و درباره نگرش و تجربه‌های نسل Z نسبت به نابرابری انجام داده است. این پژوهش با تمرکز بر روایت باورها و کنش‌های این نسل، تلاش کرده است نشان دهد جوانان چگونه نابرابری را در زندگی روزمره خود می‌بینند و با آن مواجه می‌شوند.

برای انجام این تحقیق، از روش کیفی استفاده شده است؛ روشی که بیشتر به فهم تجربه‌ها و دیدگاه‌های افراد می‌پردازد تا ارائه آمارهای کلی. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۶ نفر از متولدین سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۷ که ساکن خمینی‌شهر اصفهان بودند، گردآوری شد. در این نوع مصاحبه، چارچوب کلی پرسش‌ها مشخص است، اما مشارکت‌کنندگان آزادی دارند تجربه‌ها و احساسات خود را با زبان خود بیان کنند. انتخاب افراد به‌گونه‌ای انجام شد که تنوعی از نظر سن، جنسیت و وضعیت اجتماعی–اقتصادی وجود داشته باشد. تحلیل گفته‌ها نیز با روشی انجام شد که به شناسایی الگوها و مضمون‌های اصلی در صحبت‌های افراد کمک می‌کند.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند بسیاری از مشارکت‌کنندگان، شرایط اجتماعی را تبعیض‌آمیز می‌دانند و احساس می‌کنند توزیع ثروت، فرصت‌های شغلی و موقعیت‌های اجتماعی عادلانه نیست. از نگاه آنان، شایسته‌سالاری در بسیاری از موارد جای خود را به روابط، رانت و امتیازات خاص داده است. این احساس نابرابری، به‌ویژه در مورد زنان، پررنگ‌تر بیان شده و به‌عنوان بخشی از تجربه روزمره نسل Z مطرح می‌شود.

پژوهش فوق که نتایج آن در فصلنامه «مسائل اجتماعی ایران» وابسته به دانشگاه خوارزمی انتشار یافته‌اند، نشان می‌دهد تجربه مداوم تبعیض، پیامدهایی در سطوح مختلف دارد؛ از مشکلات اقتصادی مانند بیکاری و فقر گرفته تا کاهش اعتماد اجتماعی و فشارهای روانی نظیر اضطراب و افسردگی. واکنش نسل Z به این وضعیت نیز یکسان نیست. برخی به کنش‌های فعال مانند اعتراض، آگاه‌سازی یا پیگیری حقوقی روی می‌آورند و برخی دیگر سکوت، پذیرش یا کناره‌گیری را ترجیح می‌دهند.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این تحقیق، نسل Z نابرابری را اغلب به‌صورت «تبعیض آشکار» تجربه می‌کند؛ تبعیضی که در قوانین، هنجارهای فرهنگی و شیوه‌های تصمیم‌گیری دیده می‌شود. به‌ویژه در حوزه جنسیت، محدودیت‌های شغلی، نابرابری دستمزد و کاهش آزادی‌های فردی برای زنان، از مصادیق مهم این تبعیض به شمار می‌آید. این تجربه‌ها باعث می‌شوند بخشی از جوانان، احساس ناکامی و بی‌عدالتی عمیقی داشته باشند.

همچنین، این یافته‌ها حاکی از آن هستند که شرایط اقتصادی نامناسب، مانند گرانی، فاصله طبقاتی و بیکاری، با ادراک نابرابری گره خورده است. بسیاری از مشارکت‌کنندگان، مهاجرت نخبگان و جوانان را یکی از پیامدهای مستقیم این وضعیت می‌دانند. از نگاه آنان، وقتی تلاش و توانمندی دیده نمی‌شود، انگیزه ماندن و مشارکت سازنده کاهش می‌یابد.

در انتها، مجریان این پژوهش تأکید کرده‌اند که توجه به این برداشت‌ها می‌تواند به سیاست‌گذاران کمک کند تا راهکارهایی برای کاهش تبعیض، تقویت شایسته‌سالاری و پاسخ‌گویی بهتر به مطالبات نسل Z طراحی کنند.