کشفی که می‌ تواند یائسگی را به تعویق بیندازد؛ زنان شاید دوباره تخمک بسازند!

به گزارش رکنا، سال‌هاست در کتاب‌های زیست‌شناسی و پزشکی نوشته می‌شود که زنان با تمام تخمک‌های مورد نیاز خود متولد می‌شوند و پس از تولد دیگر توانایی تولید تخمک جدید را ندارند. بر اساس این دیدگاه، تعداد تخمک‌ها از زمان تولد به‌تدریج کاهش می‌یابد تا سرانجام با پایان یافتن ذخیره تخمدانی، یائسگی رخ دهد. اما یافته‌های جدید علمی این باور دیرینه را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.

پژوهشگران در دو دهه اخیر شواهدی به دست آورده‌اند که نشان می‌دهد تخمدان پستانداران بالغ، از جمله انسان، ممکن است حاوی سلول‌های بنیادی ویژه‌ای باشد که توانایی تولید سلول‌های تخمکی جدید را دارند. اگر این فرضیه به‌طور قطعی تأیید شود، نگاه دانشمندان به ناباروری، یائسگی و روند پیری دستگاه تولیدمثل زنان دگرگون خواهد شد.

نظریه‌ای که دهه‌ها بدون رقیب بود

برای حدود ۷۰ سال، نظریه غالب در علم تولیدمثل این بود که زنان پس از تولد دیگر تخمک جدیدی نمی‌سازند. طبق این نظریه، هر دختر هنگام تولد دارای میلیون‌ها سلول تخمکی نابالغ است که بخش بزرگی از آن‌ها در همان سال‌های نخست از بین می‌روند و تعداد باقی‌مانده نیز در طول زندگی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

این دیدگاه پس از مطالعات گسترده دانشمند بریتانیایی، Sally Zuckerman، در دهه ۱۹۵۰ به یکی از اصول پذیرفته‌شده زیست‌شناسی تبدیل شد. او با بررسی تخمدان حیوانات در سنین مختلف، نشانه‌ای از تولید تخمک جدید پیدا نکرد و نتیجه گرفت که تخمدان فاقد چنین قابلیتی است.

آغاز تردیدها در یک باور قدیمی

در سال ۲۰۰۴، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی Jonathan Tilly نتایجی منتشر کردند که این نظریه قدیمی را زیر سؤال برد. آن‌ها دریافتند سرعت از بین رفتن سلول‌های تخمکی نابالغ با تعداد تخمک‌هایی که در سنین بالاتر در تخمدان باقی می‌مانند، همخوانی ندارد.

این تناقض باعث شد پژوهشگران احتمال دهند که منبعی برای جایگزینی تخمک‌های از دست‌رفته وجود داشته باشد. بر همین اساس، فرضیه وجود «سلول‌های بنیادی اووگونیال» مطرح شد؛ سلول‌هایی که شاید بتوانند در طول زندگی سلول‌های تخمکی جدید تولید کنند.

کشف سلول‌های بنیادی در تخمدان

در سال ۲۰۰۹، پژوهشگران چینی موفق شدند این سلول‌های بنیادی را از تخمدان موش‌های بالغ جدا کنند و نشان دهند که قابلیت تبدیل شدن به سلول‌های تخمکی نابالغ را دارند.

چند سال بعد، در سال ۲۰۱۲، تیم تحقیقاتی تیلی اعلام کرد که سلول‌های مشابهی را در تخمدان زنان بالغ نیز شناسایی کرده است. این یافته‌ها توجه گسترده جامعه علمی را به خود جلب کرد و زمینه را برای تحقیقات بیشتر فراهم ساخت.

تولید تخمک جدید در موش‌ها

یکی از مهم‌ترین مطالعات در سال ۲۰۱۷ انجام شد. پژوهشگران با استفاده از فناوری مهندسی ژنتیک، موش‌هایی تولید کردند که سلول‌های تخمکی تازه‌تشکیل‌شده در بدن آن‌ها به رنگ سبز فلورسنت قابل مشاهده بود.

نتایج این آزمایش نشان داد سلول‌های تخمکی جدید نه تنها در تخمدان ایجاد می‌شوند، بلکه می‌توانند در فرایند تولیدمثل مشارکت کرده و منجر به تولد نوزادان سالم شوند.

امید تازه برای مقابله با پیری تخمدان

تحقیقات جدیدتر نیز نتایج امیدوارکننده‌ای به همراه داشته است. در سال ۲۰۲۳، پژوهشگران گزارش کردند که سلول‌های بنیادی اووگونیال حتی در تخمدان موش‌های سالخورده نیز وجود دارند، اما به دلیل غیرفعال شدن برخی ژن‌های کلیدی، توانایی تولید سلول‌های تخمکی جدید را از دست می‌دهند.

به گفته دانشمندان، اگر در آینده بتوان این سلول‌ها را دوباره فعال کرد، احتمال دارد روند پیری تخمدان‌ها کند شده یا حتی تا حدی معکوس شود؛ موضوعی که می‌تواند تحول بزرگی در درمان ناباروری و به تأخیر انداختن یائسگی ایجاد کند.

هنوز همه دانشمندان متقاعد نشده‌اند

با وجود این یافته‌ها، بسیاری از متخصصان همچنان نسبت به این نظریه محتاط هستند. برخی پژوهشگران معتقدند شواهد موجود هنوز برای اثبات قطعی وجود و عملکرد این سلول‌های بنیادی در انسان کافی نیست.

آن‌ها تأکید می‌کنند مهم‌ترین پرسش همچنان بی‌پاسخ مانده است: آیا این سلول‌ها در بدن زنان واقعاً قادر به تولید تخمک‌های سالم، بالغ و قابل باروری هستند یا خیر؟

آینده‌ای که می‌تواند نگاه ما به یائسگی را تغییر دهد

اگر تحقیقات آینده نشان دهد تخمدان انسان قادر به تولید تخمک جدید است، یکی از بنیادی‌ترین باورهای علم تولیدمثل بازنویسی خواهد شد. چنین کشفی می‌تواند راه را برای درمان‌های نوین ناباروری، افزایش طول عمر باروری زنان و حتی کنترل روند پیری تخمدان‌ها هموار کند.

هرچند هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی زود است، اما یافته‌های تازه نشان می‌دهد شاید یائسگی آن‌گونه که سال‌ها تصور می‌شد، پایان مطلق توانایی تولید تخمک نباشد.