چرا احساس می کنیم یک اتفاق را قبلا تجربه کرده ایم؟ / راز دژاوو و خطای عجیب حافظه

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، این احساس مرموز دژاوو (Déjà Vu) نام دارد اصطلاحی فرانسوی به معنای "قبلا دیده شده". دژاوو یکی از جالب ترین تجربه های مرتبط با حافظه انسان است و سال هاست روانشناسان و عصب شناسان تلاش می کنند سازوکار آن را توضیح دهند.

دژاوو چیست؟

دژاوو زمانی رخ می دهد که فرد با یک موقعیت تازه مواجه می شود، اما احساس آشنایی شدیدی نسبت به آن دارد؛ بدون اینکه بتواند خاطره مشخصی از تجربه قبلی آن موقعیت پیدا کند برای مثال، ممکن است برای نخستین بار وارد یک کافه شوید اما احساس کنید قبلا دقیقا پشت همان میز نشسته اید. حتی ممکن است چیدمان وسایل، نور محیط و صدای اطراف برایتان آشنا باشد.

نکته مهم این است که دژاوو صرفا به معنای اشتباه گرفتن یک مکان جدید با مکانی قدیمی نیست. فرد معمولا می داند که این موقعیت را قبلا تجربه نکرده، اما هم زمان احساس آشنایی شدیدی دارد.

مغز چگونه احساس آشنایی را ایجاد می کند؟

یکی از توضیحات علمی درباره دژاوو به تفاوت میان دو فرایند حافظه مربوط می شود: تشخیص آشنایی و یادآوری جزئیات. در تشخیص آشنایی، مغز احساس می کند چیزی را قبلا دیده یا تجربه کرده است، اما لزوما نمی تواند زمان و مکان آن را به یاد بیاورد. در یادآوری خاطره، فرد علاوه بر احساس آشنایی، می تواند جزئیات تجربه قبلی را نیز بازیابی کند.

پژوهشگران احتمال می دهند در دژاوو نوعی ناهماهنگی یا فعال شدن نامتناسب این فرایندها رخ دهد؛ یعنی احساس آشنایی ایجاد شود، در حالی که خاطره مشخصی برای توضیح آن در دسترس نیست. ساختارهای لوب گیجگاهی داخلی مغز، به ویژه بخش هایی که در حافظه و تشخیص آشنایی نقش دارند، در مطالعه این پدیده اهمیت زیادی دارند.

آیا دژاوو فقط یک خطای حافظه است؟

توضیح دژاوو به عنوان خطای حافظه، بخشی از ماجراست اما تمام آن نیست. برخی پژوهشگران معتقدند شباهت میان یک موقعیت جدید و تجربه های قبلی می تواند احساس آشنایی ایجاد کند؛ حتی اگر فرد نتواند منبع این شباهت را تشخیص دهد برای مثال ممکن است چیدمان یک اتاق جدید به شکلی ناخودآگاه شما را به یاد اتاقی در دوران کودکی بیندازد. مغز احساس آشنایی را ثبت می کند، اما خاطره اصلی به طور کامل بازیابی نمی شود.

پژوهش های جدید چه می گویند؟

در یک مرور نظام مند و فراتحلیل منتشر شده در سال ۲۰۲۴، پژوهشگران ۴۶ مطالعه مرتبط با دژاوو را بررسی کردند. نتایج نشان داد حدود ۷۴ درصد افراد سالم شرکت کننده در مطالعات، دست کم تجربه دژاوو را گزارش کرده بودند.

این پژوهش همچنین تفاوت مهمی میان دژاووی معمولی و تجربه های مرتبط با تشنج نشان داد. دژاوو در برخی افراد مبتلا به صرع لوب گیجگاهی می تواند به صورت بخشی از حمله تشنجی ظاهر شود؛ بنابراین همه تجربه های دژاوو از نظر پزشکی یکسان نیستند.

آیا دژاوو پیش بینی آینده است؟

یکی از باورهای عامیانه این است که دژاوو به معنای دیدن آینده یا تجربه یک زندگی قبلی است. اما شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد این احساس می تواند آینده را پیش بینی کند.

احساس اینکه می دانیم چند ثانیه بعد چه اتفاقی می افتد، ممکن است بخشی از همان احساس آشنایی باشد. مغز در این حالت ممکن است پیش بینی خود را با خاطره اشتباه بگیرد.

چه زمانی دژاوو نیازمند بررسی پزشکی است؟

تجربه گاه به گاه دژاوو معمولا نگران کننده نیست. اما اگر این حالت به شکل مکرر و غیرمعمول رخ دهد یا با ترس ناگهانی، احساس عجیب در شکم، بوی غیرواقعی، اختلال هوشیاری یا حرکات غیرارادی همراه باشد، بررسی متخصص مغز و اعصاب اهمیت دارد.

دژاوو نشان می دهد حافظه انسان دستگاهی ساده برای ثبت و بازپخش گذشته نیست. مغز باید دائماً میان احساس آشنایی، یادآوری خاطرات و تفسیر موقعیت های تازه ارتباط برقرار کند. گاهی این ارتباط برای لحظاتی دچار ناهماهنگی می شود و فرد احساس می کند اکنون را قبلا زندگی کرده است.

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1265038