هوش مصنوعی وارد اتاق درمان شد؛ وقتی مراجع قبل از روانشناس با یک چت بات حرف می زند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  در نظرسنجی سال ۲۰۲۶ انجمن روان شناسی آمریکا که بیش از ۱۲۰۰ روانشناس دارای مجوز و فعال در مراقبت مستقیم از مراجعان در آمریکا در آن شرکت کردند، ۷۷ درصد روانشناسان گفته اند مراجعانی داشته اند که درباره استفاده خود از هوش مصنوعی با آن ها صحبت کرده اند. نوع این استفاده بسیار متفاوت بوده است؛ از دریافت حمایت عاطفی و صحبت درباره مشکلات شخصی گرفته تا خود تشخیصی و کمک گرفتن در روند درمان.

یکی از قابل توجه ترین یافته های این نظرسنجی این است که ۳۵ درصد روانشناسان گفته اند مراجعانی دارند که از هوش مصنوعی به عنوان نوعی منبع مکمل سلامت روان استفاده می کنند. ۳۹ درصد نیز با مراجعانی مواجه شده اند که برای خود تشخیصی سراغ هوش مصنوعی رفته اند و ۳۳ درصد گفته اند برخی مراجعان از این فناوری برای کمک به روند درمان خود استفاده کرده اند.

این اعداد نشان می دهند رابطه میان فناوری و روان درمانی در حال تغییر است. ممکن است فرد پیش از ورود به جلسه درمان، ساعت ها درباره مشکلش با یک چت بات صحبت کرده باشد، توضیحاتی درباره نشانه های خود دریافت کرده یا حتی به این نتیجه رسیده باشد که اختلال روان شناختی خاصی دارد. به این ترتیب، روان شناس دیگر همیشه با مراجعی رو به رو نیست که برای نخستین بار درباره مشکل خود صحبت می کند؛ گاهی مراجع با مجموعه ای از پاسخ ها، برداشت ها و حتی تشخیص های احتمالی تولید شده توسط هوش مصنوعی وارد اتاق درمان می شود.

با این حال، احساس فهمیده شدن با دریافت درمان روانشناختی یکسان نیست. در میان روانشناسانی که مراجعانشان با چت بات ها رابطه ای حمایتی یا گفت و گو محور برقرار کرده بودند، ۶۸ درصد گزارش کرده اند مراجعان احساس حمایت یا اعتبار بخشی را تجربه کرده اند. در مقابل، ۳۶ درصد روانشناسان متوجه درجاتی از وابستگی مراجع به چت بات شده بودند و ۲۵ درصد نیز ارتباط هایی را مشاهده کرده بودند که از نگاه آنها ناسالم ارزیابی می شد.

هوش مصنوعی برای تشخیص و درمان اختلالات روانی نیست!

یکی از نگرانی های مهم متخصصان این است که چت بات های عمومی اساساً برای تشخیص و درمان اختلالات روانی طراحی نشده اند. هوش مصنوعی می تواند پاسخ هایی بسیار مطمئن و قانع کننده تولید کند، حتی زمانی که اطلاعات در اختیار آن ناقص است یا نتیجه ای که ارائه می دهد دقیق نیست. این مسئله در حوزه سلامت روان اهمیت بیشتری پیدا می کند، زیرا تشخیص یک اختلال فقط بر اساس چند نشانه یا چند دقیقه گفت و گو انجام نمی شود و معمولاً به ارزیابی دقیق تاریخچه فرد، شدت و مدت نشانه ها، شرایط زندگی، عملکرد روزمره و عوامل متعدد دیگری نیاز دارد.

مسئله دیگر، تمایل برخی سامانه های هوش مصنوعی به همراهی با کاربر است. در روان درمانی، درمانگر همیشه قرار نیست برداشت مراجع را تأیید کند. بخشی از فرایند درمان ممکن است شامل بررسی و به چالش کشیدن تحریف های شناختی، اجتناب ها، باورهای ناکارآمد یا برداشت هایی باشد که اضطراب و مشکلات فرد را حفظ می کنند. پاسخی که صرفاً به مراجع احساس تأیید شدن بدهد، لزوماً پاسخی درمانی نیست.

انجمن روانشناسی آمریکا نیز تأکید کرده است چت بات های عمومی را نمی توان جایگزین ایمن و مؤثری برای متخصص واجد صلاحیت سلامت روان دانست. در همان نظرسنجی، ۹۴ درصد روان شناسان گفته اند نسخه های فعلی چت بات ها قادر نیستند اختلالات روانی را با ظرافت و پیچیدگی لازم درمان کنند.

با این حال، این به معنای بی فایده بودن کامل هوش مصنوعی در حوزه سلامت روان نیست. برخی متخصصان معتقدند استفاده محدود و مشخص از این فناوری می تواند در کنار درمان کاربرد داشته باشد؛ برای مثال فرد می تواند پیش از جلسه افکارش را سازمان دهی کند، حالات روزانه خود را ثبت کند، اطلاعات پایه درباره سلامت روان به دست آورد یا بعضی از مهارت هایی را که درمانگر پیشنهاد کرده است تمرین کند. انجمن روان شناسی آمریکا نیز به چنین کاربردهای محدود و مکملی اشاره کرده است.

مرز مهم میان استفاده از هوش مصنوعی در روان درمانی

مرز مهم میان استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار و واگذاری درمان به آن قرار دارد. هوش مصنوعی می تواند ساعت سه نیمه شب پاسخ دهد، خسته نمی شود و فرد ممکن است هنگام صحبت با آن کمتر احساس قضاوت شدن کند. همین ویژگی ها بخشی از جذابیت این فناوری را توضیح می دهد. اما رابطه درمانی فقط گفت و گو نیست. ارزیابی بالینی، شناخت تاریخچه فرد، توجه به تغییرات رفتاری و هیجانی، تشخیص خطر و مسئولیت حرفه ای نیز بخشی از فرایند درمان هستند.

به نظر می رسد سؤال آینده روان درمانی دیگر این نباشد که آیا مراجعان از هوش مصنوعی استفاده خواهند کرد. بخشی از آن ها همین حالا این کار را انجام می دهند. سؤال مهمتر این است که وقتی مراجع پس از ساعت ها گفت و گو با یک چت بات وارد اتاق درمان می شود، روانشناس چگونه باید حضور این عضو جدید و نامرئی را در فرایند درمان مدیریت کند.