چرا بالا رفتن قیمت طلا و دلار روان ما را هم تکان می دهد؟ / اضطراب اقتصادی چیست؟ + راهکارهای روانشناسی

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، فردی که صبح هنگام نوشیدن چای، قیمت ارز را بررسی می کند، ممکن است چند دقیقه بعد احساس نگرانی، بی قراری یا حتی ترس از آینده داشته باشد. شاید هنوز هیچ ضرر مالی مستقیمی به او وارد نشده باشد، اما ذهن او شروع به ساختن سناریوهایی درباره آینده کرده است؛ آینده ای که ممکن است مبهم، ناامن یا غیر قابل کنترل به نظر برسد.اقتصاد فقط در حساب بانکی ما زندگی نمی کند؛ بخشی از آن وارد ذهن ما می شود. چرا تغییر قیمت ها احساس امنیت ما را تهدید می کند؟ یکی از مهم ترین نیازهای روانی انسان، احساس امنیت است. امنیت فقط به معنای نبود خطر فیزیکی نیست؛ پیش بینی پذیری آینده، توان برنامه ریزی و احساس کنترل بر زندگی هم بخش مهمی از امنیت روانی هستند. وقتی قیمت ها به سرعت تغییر می کنند، ذهن انسان با یک پیام روبه رو می شود: شرایط قابل پیش بینی نیست. برای مغز، غیر قابل پیش بینی بودن می تواند بسیار استرس زا باشد. انسان معمولاً با موقعیت هایی که نمی تواند آنها را کنترل یا پیش بینی کند، سخت تر کنار می آید. به همین دلیل گاهی حتی شنیدن خبر افزایش قیمت ها، پیش از آنکه تأثیر واقعی اقتصادی داشته باشد، واکنش اضطرابی ایجاد می کند.

اضطراب اقتصادی؛ ترس از چیزی که هنوز اتفاق نیفتاده است

بخش زیادی از فشار روانی ناشی از نوسان های اقتصادی، مربوط به اتفاقی است که هنوز رخ نداده است. ذهن انسان توانایی عجیبی در پیش بینی آینده دارد، اما همین توانایی گاهی تبدیل به منبع اضطراب می شود. فرد ممکن است با خود فکر کند اگر قیمت ها بیشتر شود چه؟ اگر نتوانم هزینه هایم را تأمین کنم چه؟ اگر آینده فرزندانم سخت تر شود چه؟ این افکار همیشه نشانه ضعف نیستند؛ مغز تلاش می کند ما را برای خطر آماده کند. اما وقتی این سیستم هشدار بیش از حد فعال شود، به جای محافظت، انرژی روانی ما را مصرف می کند.

چرا بعضی افراد با شنیدن خبرهای اقتصادی به شدت آشفته می شوند؟

واکنش افراد به بحران های اقتصادی یکسان نیست. برای یک نفر افزایش قیمت دلار فقط یک خبر است، اما برای فرد دیگری می تواند احساس ناامنی عمیق ایجاد کند. تفاوت در عواملی مانند تجربه های گذشته، میزان فشارهای زندگی، احساس کنترل شخصی و سبک فکر کردن افراد است. کسی که در گذشته تجربه بی ثباتی یا از دست دادن امنیت مالی داشته، ممکن است نسبت به نشانه های اقتصادی حساس تر شود. ذهن او ممکن است تغییرات کوچک را به عنوان نشانه ای از یک خطر بزرگ تر تفسیر کند.

وقتی عددهای بازار به احساس ارزشمندی ما وصل می شوند

پول فقط وسیله خرید نیست؛ برای بسیاری از افراد نماد امنیت، استقلال، موفقیت و حتی ارزش اجتماعی است. به همین دلیل مشکلات اقتصادی فقط نگرانی درباره هزینه ها ایجاد نمی کنند؛ گاهی احساس شکست، ناکافی بودن یا عقب ماندن از دیگران را هم فعال می کنند. مقایسه اجتماعی در این شرایط نقش مهمی دارد. فرد ممکن است با دیدن کسی که توانسته سرمایه خود را حفظ کند یا افزایش دهد، احساس کند خودش عقب افتاده است. در حالی که واقعیت اقتصادی افراد، حاصل عوامل بسیار پیچیده ای است و نمی توان آن را فقط به توانایی یا ارزش شخصی نسبت داد.

تلنگر روانشناسی دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و استاد دانشگاه 

در شرایط اقتصادی پر نوسان، یکی از مهمترین کارهای روانی این است که میان واقعیت بیرونی و ارزش درونی خودمان مرز ایجاد کنیم. ممکن است قیمت ها تغییر کنند، شرایط بازار سخت شود یا برنامه های مالی ما نیاز به اصلاح داشته باشند؛ اما این اتفاق ها نباید به این معنا تعبیر شوند که ما شکست خورده ایم یا ارزش کمتری داریم.

گاهی ذهن انسان در برابر ناامنی بیرونی، شروع به حمله به خود می کند. فرد به جای اینکه بگوید شرایط دشوار شده است، به خودش می گوید من نتوانستم، من عقب ماندم، من آینده ندارم.  شناخت این تفاوت اهمیت زیادی دارد.مشکل اقتصادی یک واقعیت بیرونی است؛ اما تصویری که ما از خودمان در برابر این مشکل می سازیم، یک موضوع روانشناختی است.

چرا مدام قیمت ها را چک می کنیم؟

یکی از رفتارهای رایج در شرایط پر استرس، بررسی مکرر اخبار و قیمت هاست. فرد تصور می کند اگر بیشتر بداند، کنترل بیشتری خواهد داشت اما گاهی این رفتار نتیجه معکوس دارد. چک کردن مداوم قیمت ها می تواند مغز را در حالت آماده باش نگه دارد. هر تغییر کوچک تبدیل به یک هشدار می شود و سیستم اضطراب فرصت آرام شدن پیدا نمی کند.

این همان چرخه ای است که در بسیاری از اضطراب ها دیده می شود؛ فرد برای کاهش نگرانی، رفتاری انجام می دهد که در کوتاه مدت آرامش می دهد، اما در بلند مدت نگرانی را بیشتر می کند.

چگونه در برابر اضطراب اقتصادی از سلامت روان محافظت کنیم؟

اولین قدم، پذیرفتن این واقعیت است که نگرانی درباره آینده اقتصادی واکنشی انسانی است. هدف حذف کامل نگرانی نیست؛ بلکه مدیریت آن است. محدود کردن زمان دنبال کردن اخبار اقتصادی، تمرکز بر بخش هایی از زندگی که قابل کنترل هستند، داشتن برنامه مالی واقع بینانه و حفظ ارتباط با دیگران می تواند فشار روانی را کاهش دهد. همچنین مهم است که ذهن خود را از یک خطای رایج دور کنیم: اینکه وضعیت مالی امروز را به ارزش کل وجودی خود تعمیم دهیم. انسان فقط موجودی حساب، میزان دارایی یا قدرت خریدش نیست.

قیمت طلا و دلار فقط عددهایی روی تابلوهای اقتصادی نیستند؛ آنها گاهی به نمادهایی از امید، ترس، امنیت و آینده تبدیل می شوند. به همین دلیل تغییرات اقتصادی می توانند قبل از آنکه جیب ما را لمس کنند، ذهن ما را درگیر کنند. در جهانی که بسیاری از عوامل خارج از کنترل ما هستند، یکی از مهم ترین مهارت های روانی این است که بین نگرانی منطقی و اضطراب فرساینده تفاوت بگذاریم. ما نمی توانیم همیشه بازار را کنترل کنیم، اما می توانیم یاد بگیریم چگونه اجازه ندهیم هر تغییر بیرونی، آرامش درونی ما را با خود جابجا کند.

منابع علمی:

Brosschot, J. F., Gerin, W., & Thayer, J. F. (2006). The perseverative cognition hypothesis: A review of worry, prolonged stress-related physiological activation, and health. Journal of Psychosomatic Research, 60(2), 113–124. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2005.06.074

Taylor, S. E. (2012). Health Psychology (8th ed.). New York: McGraw-Hill

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux

Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. New York: Springer Publishing Company