وقتی سخنگوی صنعت آب از «توسعه غلط» می‌ گوید / چه کسی پاسخگوی وضعیت امروز آب کشور است؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، عیسی بزرگ زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفتگوی تصویری اخیر خود درباره وضعیت آب ایران، صراحتا از مشکلاتی سخن گفته که صرفا یک هشدار کارشناسی نیست، بلکه مستقیما عملکرد چند دهه ای نظام تصمیم گیری و سیاست گذاری کشور را زیر سوال می برد.

او می گوید ایران در چند دهه گذشته از مرزهای تاب آوری منابع محیط زیستی عبور کرده، بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع استراتژیک آب های زیرزمینی برداشت شده، رودخانه ها تحت فشار قرار گرفته اند و بخش قابل توجهی از دشت های کشور با اضافه برداشت و فرونشست مواجه هستند.

اما نکته قابل تامل این است که این سخنان از سوی یک منتقد خارج از ساختار دولت مطرح نشده است. بزرگ زاده خود در این گفت و گو تصریح می کند که «کارگزار دولت» است و از برنامه ها، تصمیمات و اقدامات وزارت نیرو و شورای عالی آب سخن می گوید.

از همین جا یک سوال جدی شکل می گیرد: اگر مدیران صنعت آب کشور سال هاست از این وضعیت اطلاع دارند، چرا بخش قابل توجهی از سیاست های اصلاحی هنوز در مرحله برنامه، دستورالعمل و مذاکره باقی مانده است؟

«در بسیاری از موارد» اصول انتقال آب رعایت نشده؛ کدام پروژه ها؟

شاید صریح ترین بخش اظهارات اخیر بزرگ زاده، اعتراف او درباره پروژه های انتقال آب باشد. او ابتدا از وجود اصول مشخص برای انتقال آب بین حوزه ای سخن می گوید؛ اصولی که بر اساس آنها حوزه مبدا باید نیازهای فوری و بنیادین خود را تامین کرده باشد و حوزه مقصد نیز باید مدیریت مصرف و کاهش مصرف را اعمال کرده باشد.

اما وقتی از او پرسیده می شود این اصول در پروژه های انتقال آب ایران تا چه اندازه رعایت شده اند، پاسخ می دهد که مطالعه علمی دقیقی در این زمینه انجام نداده، اما برداشت شخصی او این است که در بسیاری از موارد این اصول رعایت نشده است.

این پاسخ نمی تواند پایان ماجرا باشد؛ بلکه دقیقا آغاز یک مطالبه جدی است. اگر در بسیاری از پروژه های انتقال آب اصول علمی و پذیرفته شده رعایت نشده، کدام پروژه ها مدنظر است؟ چه نهادی آنها را تصویب کرده است؟ مطالعات مربوط به آنها چه بوده است؟ و آیا وزارت نیرو حاضر است نتیجه ارزیابی این پروژه ها را به صورت شفاف منتشر کند؟

این پرسش زمانی جدی تر می شود که خود سخنگوی صنعت آب، انتقال آب را «گزینه آخر» می داند و تاکید می کند که اولویت باید اصلاح الگوی توسعه، مدیریت تقاضا و مدیریت مصرف باشد.

بنابراین افکار عمومی حق دارد بداند: اگر انتقال آب در بسیاری از موارد راهکار مناسبی نبوده، چرا این مسیر طی شده و چه کسی باید درباره تبعات آن پاسخگو باشد؟

۴۹ اقدام روی کاغذ؛ چند اقدام در میدان اجرا شده است؟

بزرگ زاده در بخش دیگری از این گفت و گو از تدوین ۴۹ اقدام در قالب پنج برنامه اصلی مدیریت آب خبر می دهد و می گوید این برنامه ها در شورای عالی آب تصویب و برای هر ۳۱ استان ارسال شده است.

اما در همان توضیحات مشخص می شود که تا زمان انجام این گفت و گو، حدود ۱۶ استان پاسخ های خود را ارائه کرده اند و درباره سایر استان ها همچنان گفت و گوهای کارشناسی ادامه دارد. اینجا نیز سوال اصلی تعداد برنامه ها نیست.

در شرایطی که خود مسئولان از فشار شدید بر منابع آب زیرزمینی و وضعیت نامناسب دشت های کشور سخن می گویند، جامعه نیازمند پاسخ به یک سوال ساده است:

از این ۴۹ اقدام، چند مورد وارد مرحله اجرا شده است؟ چه میزان اعتبار برای آنها اختصاص یافته؟ چه دستگاهی مسئول اجرای هر اقدام است و کدام شاخص آبی در نتیجه اجرای آنها بهبود پیدا کرده است؟

تشکیل کارگروه و تدوین برنامه زمانی ارزشمند است که نتیجه آن در کاهش برداشت از آبخوان ها، کنترل فرونشست، کاهش مصرف و افزایش امنیت آبی کشور دیده شود.

مردم باید کمتر مصرف کنند؛ دولت و بخش های پرمصرف چقدر؟

یکی دیگر از بخش های قابل تامل سخنان سخنگوی صنعت آب، موضوع مدیریت مصرف است. بزرگ زاده خود می پذیرد که اگر از صحبت های مسئولان این برداشت ایجاد شود که «فقط مردم» مخاطب مدیریت مصرف هستند، این نقد وارد است و تاکید می کند که دولت باید از خودش شروع کند.

در عین حال، طبق آماری که خود او ارائه می دهد، مصرف آب شرب حدود ۱۰ درصد و مصرف صنعت حدود ۳ تا ۴ درصد است و بخش اصلی مصرف آب کشور در بخش کشاورزی قرار دارد.

بنابراین مطالبه منطقی این است که در کنار توصیه به مردم برای کاهش مصرف، برنامه الزام آور و قابل اندازه گیری برای کاهش مصرف در بخش های پرمصرف نیز به صورت شفاف اعلام شود.

مردم زمانی می توانند مطالبه «حرکت ملی مدیریت مصرف» را بپذیرند که ببینند این حرکت از همه جا آغاز شده است؛ از دستگاه های اجرایی گرفته تا کشاورزی، صنعت و سایر مصرف کنندگان عمده.

وقتی «توسعه غلط» را می پذیریم، سهم مسئولیت امروز چیست؟

بزرگ زاده در اظهارات خود بارها بر این نکته تاکید می کند که تمرکز جمعیت و فعالیت اقتصادی در مناطقی مانند تهران، اصفهان، مشهد و دیگر کلانشهرها با ظرفیت آبی این مناطق تناسب نداشته است.

او حتی تهران را نمونه ای از توسعه نامتوازن می داند و می گوید جمعیت حدود ۲۰ میلیونی تهران، البرز و بخش هایی از قزوین در منطقه ای مستقر شده اند که منابع آبی آن تحت فشار قرار دارد. اما اینجا یک پرسش مهم وجود دارد: این توسعه نامتوازن چگونه شکل گرفته و در سال های اخیر چه اقدام موثری برای جلوگیری از ادامه آن انجام شده است؟

اگر قرار است تهران همچنان جمعیت و فعالیت اقتصادی بیشتری جذب کند، انتقال آب از حوزه های دیگر ادامه پیدا کند و فشار بر آبخوان ها باقی بماند، صرفا گفتن اینکه «نباید این جمعیت را بارگذاری می کردیم» چه مشکلی را حل می کند؟

تشخیص اشتباهات گذشته ضروری است، اما برای افکار عمومی کافی نیست. بنابراین از یک مقام اجرایی باید پرسید برنامه امروز چیست؟

مسئله فقط «بحران» یا «تنش» نیست؛ مسئله پاسخگویی است

بزرگ زاده ترجیح می دهد از واژه «تنش آبی» به جای «بحران آب» استفاده کند و استدلالش این است که استفاده از واژه بحران می تواند اضطراب ایجاد کند و جامعه را از تصمیم گیری منطقی دور کند.

این رویکرد درباره نحوه اطلاع رسانی قابل بحث است، اما فارغ از انتخاب واژه، واقعیت های مطرح شده از سوی خود مسئولان نیازمند پاسخ است.

وقتی سخنگوی صنعت آب از برداشت بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع استراتژیک آب زیرزمینی، فشار بر صدها دشت، توسعه نامتوازن، شکست آمایش سرزمین و رعایت نشدن اصول انتقال آب در بسیاری از موارد سخن می گوید، مسئله دیگر صرفا انتخاب میان واژه های «بحران» و «تنش» نیست.

مسئله اصلی، پاسخگویی درباره عملکرد است.

مردم حق دارند بدانند چرا با وجود شناخت این مشکلات، روندهای منتهی به اضافه برداشت، تمرکز جمعیت و فشار بر منابع آبی متوقف نشده است.

و مهم تر از آن، باید روشن شود که از امروز چه کسی، با چه اختیاری، با چه بودجه ای و در چه بازه زمانی قرار است این روند را اصلاح کند؟

یک پرسش روشن از سخنگوی صنعت آب

آقای بزرگ زاده در مقام یک کارشناس مستقل سخن نمی گوید؛ خود را کارگزار دولت معرفی کرده و از برنامه ها و اقدامات وزارت نیرو و شورای عالی آب سخن می گوید.

بنابراین باید پرسید: اگر خود شما می گویید الگوی توسعه کشور غلط بوده، آمایش سرزمین در دهه های گذشته عملا غایب بوده، منابع آب زیرزمینی به شدت برداشت شده و در بسیاری از پروژه های انتقال آب اصول لازم رعایت نشده است، سهم مسئولیت دستگاه های اجرایی امروز در قبال این وضعیت چیست؟

برای جبران این خطاها دقیقا چه کاری انجام داده اید که مردم بتوانند نتیجه آن را در سفره های آب زیرزمینی، دشت ها، رودخانه ها و امنیت آب شرب خود مشاهده کنند؟

پاسخ به این پرسش، بسیار مهم تر از ارائه یک آمار جدید درباره میزان بارش یا درصد پرشدگی سدهاست.