طاق‌ بستان در معرض تخریب / فروغ مددی : استفاده از سیمان و مواد نامتناسب می‌تواند طاق‌ بستان را بیشتر تخریب کند

فروغ مددی، مرمت‌گر و آینه‌کار  در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا درباره وضعیت حفاظت از مجموعه تاریخی طاق‌بستان اظهار کرد: طاق‌بستان از آثار بسیار مهم دوره ساسانی است و در آن صحنه شکار گراز، نوازندگی چنگ و سازهای بادی به تصویر کشیده شده است؛ آثاری که از نظر هنری و جزئیات، یک شاهکار محسوب می‌شوند.

او افزود: حتی جزئیات طرح لباس‌ها نیز در این سنگ‌نگاره‌ها قابل مشاهده است و همین جزئیات، ارزش هنری و تاریخی اثر را دوچندان می‌کند.

حریم منظری طاق‌بستان و چالش ساخت‌وسازها

این مرمت‌گر درباره وضعیت حریم منظری طاق‌بستان گفت: حریم منظری طاق‌بستان در سال ۱۳۵۳ مصوب شده و در این محدوده ساخت‌وسازهایی وجود داشته است. در سال ۱۳۹۷ نیز نقشه اعیان برای آن مشخص شد و از آن زمان تا حدودی تلاش شده است از ساخت‌وسازها در حریم آن که با عنوان «پهنه زرد» نامیده می‌شود، جلوگیری شود.

او با اشاره به نقش عوامل جوی در فرسایش سنگ‌ها گفت: مجموعه طاق‌بستان به دلیل ساختار زمین‌شناسی منطقه و نوع سنگ‌های موجود، در معرض عوامل طبیعی فرساینده قرار دارد. وجود سنگ‌های متخلخل و نفوذ آب‌های زیرزمینی و همچنین چشمه‌های طبیعی در منطقه، شرایطی ایجاد می‌کند که اثر در برابر فرسایش آسیب‌پذیر باشد.  باد و باران از عوامل مهم فرسایش هستند و این شرایط می‌تواند چالش‌هایی مانند هوازدگی و نفوذ نمک را به دنبال داشته باشد.

ضرورت حفاظت بر اساس استانداردهای بین‌المللی

این مرمت‌گر با تأکید بر اینکه حفاظت از طاق‌بستان باید به شکل اصولی، پایدار و استاندارد انجام شود، اظهار کرد: برای حفاظت اصولی از این اثر باید از راهکارهای علمی و مطابق با منشورهای بین‌المللی، از جمله منشور ونیز و استانداردهای مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی، استفاده کرد. یکی از راهکارها، مهندسی و ساماندهی محیطی به شکل علمی است و راهکار دیگر، حفاظت علمی با استفاده از مواد مناسب است. برای نمونه، آب‌هایی که روی سطح جاری هستند باید هدایت شوند و مسیر آب‌های روانی که از بالادست وارد محوطه می‌شوند، اصلاح شود.

او ادامه داد: زهکشی، شیب‌بندی، نصب ناودان و لبه‌های هدایت آب از جمله اقداماتی است که می‌توان برای کنترل آب‌های سطحی انجام داد. حتی می‌توان سازه‌هایی در قسمت بالای سنگ‌ها تعبیه کرد که ارتفاع زیادی نداشته باشند؛ برای مثال در حد حدود ۱۰ سانتی‌متر، تا بتوان مسیر آب را کنترل کرد.

سایه‌بان‌هایی که نباید خود به عامل تخریب تبدیل شوند

مددی با اشاره به تجربه‌های موجود در زمینه حفاظت از آثار سنگی گفت: متأسفانه نمونه مشابه این روش‌ها در ایران به شکل استاندارد و گسترده اجرا نشده است. گاهی برای ایجاد پوشش یا سایه‌بان، چهار پایه آهنی روی سنگ قرار داده می‌شود، در حالی که چنین مداخله‌ای با استانداردهای جهانی حفاظت همخوانی ندارد.

او افزود: اگر قرار باشد پایه‌های فلزی به سنگ محکم شوند، ایجاد حفره برای نصب پایه‌ها خود می‌تواند به سنگ آسیب بزند. این موضوع درباره سنگ‌های آهکی و نفوذپذیر اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه بافت این سنگ‌ها تا حدی شبیه سنگ پا است و ورود یا ایجاد حفره در آنها می‌تواند روند تخریب را تشدید کند.

این مرمت‌گر تأکید کرد: برای طراحی سایه‌بان در طاق‌بستان، باید حداقلی و به شکل مینیمال صورت بگیرد. ما در مجموعه خودمان نمونه‌هایی را طراحی کرده‌ایم، اما تاکنون در جایی نصب نشده است.

راهکاری برای آب‌گریز کردن سنگ بدون از بین بردن تنفس آن

مددی در ادامه به استفاده از فناوری‌های نوین در حفاظت از سنگ اشاره کرد و گفت: مواد نانویی در حال حاضر یکی از گزینه‌های قابل استفاده در حفاظت از آثار سنگی هستند. برای مثال، در تخت‌جمشید از برخی مواد نانویی برای مقابله با گلسنگ‌ها استفاده شده است که خاصیت آب‌گریزی ایجاد می‌کنند، بدون اینکه ماهیت سنگ و محیط طبیعی آن دچار تغییر شود. این مواد در قالب فناوری نانو و با رویکرد زیست‌پذیر قابل استفاده هستند.

این مرمت‌گر با اشاره به شکاف‌های موجود در قسمت‌های بالایی سنگ‌های طاق‌بستان گفت: در قسمت‌های بالایی سنگ‌ها شکاف‌هایی وجود دارد و می‌توان برای حفاظت از آنها از نانوذرات آهکی استفاده کرد؛ موادی که با جنس و ساختار سنگ‌های طاق‌بستان هماهنگی بیشتری دارند و به همین دلیل خطر آسیب ناشی از تفاوت مواد با سنگ اصلی را کاهش می‌دهند.

وی ادامه داد: این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر ماده‌ای که برای مرمت استفاده می‌شود با خود سنگ متفاوت باشد، در اثر انقباض و انبساط‌های ناشی از تغییرات دمایی تابستان و زمستان، می‌تواند باعث شکنندگی و آسیب بیشتر شود.

هشدار درباره استفاده از سیمان و مواد پلیمری نامتناسب

مددی با اشاره به برخی تجربه‌های مرمتی در تخت‌جمشید گفت: نمونه چنین اتفاقی را در استفاده از سیمان و چسب‌های پلیمری در تخت‌جمشید دیده‌ایم که در برخی نقاط، پایه ستون‌ها در نهایت از هم پاشیده‌اند.

او افزود: بنابراین استفاده از موادی که با ساختار اصلی سنگ همخوانی ندارند، می‌تواند در بلندمدت مشکل‌ساز شود. در مقابل، نانوذراتی که از نظر ماهیت و رفتار با سنگ اصلی هماهنگ باشند، می‌توانند گزینه مناسب‌تری برای حفاظت باشند.

این مرمت‌گر تأکید کرد: هدف این است که ماده مورد استفاده ضمن ایجاد خاصیت آب‌گریزی، تنفس‌پذیری سنگ را از بین نبرد. همان‌طور که برای آب‌گریز کردن ظروف چوبی از روغن‌های مخصوص استفاده می‌شود، مواد نانویی نیز می‌توانند چنین عملکردی را برای سنگ ایجاد کنند، بدون اینکه به ساختار آن آسیب بزنند.

کاهش سرعت باد با پوشش گیاهی بومی

مددی یکی دیگر از راهکارهای قابل بررسی برای کاهش فرسایش طاق‌بستان را اصلاح جریان باد در محوطه دانست و گفت: در آن منطقه باد و آب از عوامل مهم فرسایش هستند. یکی از راهکارها می‌تواند استفاده از پوشش گیاهی بومی و متناسب با منطقه باشد. اگر پوشش گیاهی بومی در فاصله‌ای مناسب از اثر و به شکلی ایجاد شود که به حریم آسیب نزند، می‌تواند سرعت باد را کاهش دهد و از شدت اثرگذاری آن بر سنگ‌ها بکاهد.

این مرمت‌گر درباره اینکه آیا اکنون چنین برنامه‌هایی برای حفاظت از طاق‌بستان در حال اجراست، گفت: طرح‌هایی که ما ارائه می‌دهیم، بر پایه علم روز است؛ اما درباره اینکه طاق‌بستان اکنون دقیقاً در چه سطحی از حفاظت قرار دارد، اطلاعات دقیقی ندارم.

فرسایش تا چه حد می‌تواند به ثبت جهانی آسیب بزند؟

مددی درباره اینکه آیا تداوم فرسایش و نبود حفاظت مناسب می‌تواند در وضعیت جهانی طاق‌بستان تأثیرگذار باشد، گفت: فرسایش تا حدی جزو فرآیندهای طبیعی و قابل انتظار برای آثار تاریخی است، اما هرچه میزان مراقبت و کیفیت حفاظت از اثر بیشتر باشد، شرایط برای حفظ استانداردهای جهانی آن بهتر خواهد بود. کیفیت حفاظت از آثار یکی از مؤلفه‌هایی است که در حفظ جایگاه جهانی آنها اهمیت دارد و باید تلاش شود مداخلات حفاظتی به شکلی انجام شود که به خود اثر آسیب نزند.

چهار راهکار عملی برای حفاظت از طاق‌بستان

این مرمت‌گر در جمع‌بندی راهکارهای پیشنهادی خود گفت: اگر بخواهیم یک پروتکل عملی و کوتاه برای حفاظت از طاق‌بستان ارائه کنیم، ترکیبی از چند اقدام ضروری است؛ نخست، انحراف آب از بالادست صخره‌ها و مدیریت آب‌های سطحی، دوم، اصلاح جریان هوا در داخل محوطه، سوم، تزریق یا استفاده از مواد نانویی زیست‌پذیر و تنفس‌پذیر در بخش‌های آسیب‌پذیر و در نهایت استفاده از راهکارهای حداقلی و سازگار با ساختار اثر.

مددی تأکید کرد: همه این اقدامات باید بر اساس علم روز و مطابق استانداردهای حفاظت انجام شود تا مداخلات حفاظتی باعث تغییر چهره تاریخی اثر نشود. هدف این نیست که با مداخلات سنگین، ساختار و ظاهر تاریخی طاق‌بستان دگرگون شود؛ بلکه باید حفاظت به شکلی انجام گیرد که ضمن حفظ اصالت اثر، با استانداردهای جهانی میراث فرهنگی نیز همخوان باشد.