انفجار خاموش در مدارس / ۳۰درصد از جمعیت ۱۶ میلیونی دانش‌آموزان کشور سیگاری هستند/ اعتیاد امروز، نخبگان و افراد تحصیل‌کرده را نیز در بر گرفته است

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، در حالی که بحث‌های اقتصادی و سیاسی فضای عمومی را اشغال کرده است، در لایه‌های زیرین جامعه، یک بحران خاموش اما ویرانگر در حال شکل‌گیری است: آسیب دیدن سرمایه‌های انسانی کشور در حساس‌ترین مرحله بلوغ. آمارهای اخیر از کنگره بین‌المللی اعتیاد، تصویری نگران‌کننده از وضعیت سلامت روان و رفتارهای پرخطر در میان نسل جوان ترسیم می‌کند؛ تصویری که نشان می‌دهد مرز میان «تجربه» و «اعتیاد» در میان دانش‌آموزان ایرانی به‌شدت باریک شده است.

از دخانیات تا روان‌گردان‌ها؛ مهاجرت به سوی تاریکی

دکتر سلیمان عباسی، مدیر درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور، در سخنان خود در افتتاحیه پنجمین کنگره ملی اعتیاد، با بیانی صریح و بدون پرده‌پوشی، از یک واقعیت تکان‌دهنده پرده برداشت. او معتقد است که ما با یک بحران در لایه آموزشی روبرو هستیم. عباسی تأکید کرد: «برخی آمارها حکایت از مصرف سیگار به عنوان دریچه ورود به اعتیاد در ۲۰ تا ۳۰ درصد از جمعیت ۱۶ میلیونی دانش‌آموزان کشورمان دارد.»

این آمار، صرفاً یک عدد نیست؛ بلکه یک هشدار استراتژیک است. اگر ۲۰ تا ۳۰ درصد از جمعیت دانش‌آموزی کشور، در سنین حساس رشد خود، سیگار را به عنوان ابزار تجربه یا ابزاری برای فرار از استرس انتخاب کنند، با یک «انفجار اعتیادی» در دهه آینده روبرو خواهیم بود. این روند، تنها به سیگار ختم نمی‌شود؛ عباسی با اشاره به شیوع استفاده از انواع روان‌گردان‌ها در میان دانشجویان، نشان داد که مسیر از دخانیات به سمت مواد مخدرهای جدید و پیچیده، کوتاه‌تر از آن است که بتوان با رویکردهای سنتی مهارش کرد.

فراتر از فقر فرهنگی؛ اعتیاد در لایه‌های تحصیل‌کرده

یکی از مهم‌ترین لایه‌های تحلیلی در سخنان عباسی، رد کردن این باور قدیمی است که اعتیاد صرفاً پدیده‌ای برخاسته از لایه‌های اقتصادی پایین یا «فقر فرهنگی» است. او به صراحت اشاره کرد که اعتیاد امروز، نخبگان و افراد تحصیل‌کرده را نیز در بر گرفته است. این یعنی ما با یک «اعتیاد ساختاری» و «اعتیاد ناشی از فشار روانی» روبرو هستیم که مرزهای طبقاتی را در هم شکسته است.

وقتی اعتیاد به لایه نخبگان نفوذ می‌کند، یعنی سیستم بازتولید دانش و مدیریت کشور در معرض تهدید مستقیم قرار دارد. این همان جایی است که عباسی آن را «تهدید جدی برای سرمایه‌های انسانی آینده کشور» می‌نامد؛ تهدیدی که در سایه کاهش جمعیت جوان، می‌تواند اثرات جبران‌ناپذیری بر ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران بگذارد.

چرخه‌ معیوب درمان؛ چرا پیشگیری اهمیت بیشتری دارد؟

یکی از خلاءهای اساسی در مواجهه با این بحران، تمرکز بیش از حد بر «درمان» و غفلت از دو ضلع دیگر مثلث مبارزه با اعتیاد یعنی «پیشگیری» و «بازگشت به جامعه» است. دکتر عباسی با نگاهی تخصصی، از یک «چرخه‌ی معیوب» سخن می‌گوید. به باور او، درمان فعلی عمدتاً دارویی و پس از وقوع آسیب است، در حالی که باید بر «علل و عوامل زمینه‌سازی» تمرکز کرد.

در واقع، اگر ما نتوانیم در مدارس و دانشگاه‌ها (بخش پیشگیری) با دانش‌آموزان و دانشجویان وارد تعامل کنیم، صرفاً با مصرف بودجه‌های سنگین، در حال خالی کردن چاه هستیم. عباسی خاطرنشان کرد که سالانه ۱۲۰ هزار میلیارد تومان برای مبارزه با اعتیاد و عوارض آن هزینه می‌شود، اما این هزینه زمانی کارآمد خواهد بود که از الگوی «درمان دارویی صرف» به سمت «درمان‌های چندبعدی» حرکت کنیم؛ شامل خانواده‌درمانی، روان‌درمانی و حتی هنردرمانی.

نقش کلیدی آموزش؛ پیشگیری، تنها راه نجات

تحلیل وضعیت نشان می‌دهد که رویکرد آموزشی در مدارس باید از حالت «ممنوعیت‌محور» به حالت «مهارت‌محور» تغییر کند. وقتی سیگار در ۳۰ درصد دانش‌آموزان دیده می‌شود، یعنی ابزارهای تاب‌آوری روانی و مهارت‌های مقابله با استرس در نظام آموزشی کارکرد لازم را نداشته‌اند.

با وجود وجود بیش از ۳۰۰ نوع مخدر و روان‌گردان که روز به روز با عناوین جدید در بازار عرضه می‌شوند، مبارزه با این پدیده دیگر یک مسئله پلیسی یا پزشکی محض نیست؛ بلکه یک «تکلیف اجتماعی» است. همان‌طور که عباسی اشاره کرد، اعتیاد امروزه ابزاری برای «سلطه» و آسیب زدن به آینده کشورهاست.

اگر امروز نتوانیم از این دریچه باز شده (سیگار در مدارس) جلوگیری کنیم، هزینه‌های بعدی نه تنها در قالب ۱۲۰ هزار میلیارد تومان، بلکه در قالب از دست رفتن نسل طلایی ایران، پرداخت خواهد شد. پیشگیری در مدارس، نه یک انتخاب، بلکه تنها راه نجات در برابر یک تهدید وجودی است.