الیفرا؛ شقایقی که تریاک نمی‌دهد اما ماده اولیه دارو تولید می‌کند

به گزارش رکنا، کمبود برخی مواد اولیه مورد نیاز صنعت داروسازی، موضوع کشت گونه‌ای خاص از شقایق با عنوان «الیفرا» را در دستور کار ستاد مبارزه با مواد مخدر قرار داده است؛ گونه‌ای که برخلاف خشخاش تریاک‌زا، امکان استحصال تریاک از آن وجود ندارد و ترکیبات دارویی آن تنها از طریق فرآوری صنعتی قابل استخراج است.

این موضوع از سال گذشته و پس از تصویب در جلسه ۱۵۱ ستاد مبارزه با مواد مخدر مورد پیگیری قرار گرفت و در ادامه، تحقیقات و بررسی‌های تخصصی طی حدود هفت تا ۹ ماه انجام شد. نتیجه این بررسی‌ها، تأیید امکان کشت این گونه با هدف تأمین بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت دارویی کشور بود.

با این حال، شباهت ظاهری این گیاه به خشخاش موجب شده است که درباره ماهیت و کاربرد آن ابهام‌هایی وجود داشته باشد. فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، در تشریح ویژگی‌های این گونه، تفاوت آن با خشخاش تریاک‌زا، نحوه فرآوری و کاربردهای دارویی آن را توضیح داده است.

دو گیاه شبیه، اما با کاربردهای متفاوت

اختراعی با اشاره به وجود گونه‌های مختلف گیاه شقایق می‌گوید یکی از گونه‌های شناخته‌شده، همان خشخاشی است که قابلیت تولید تریاک دارد. نام علمی این گونه Papaver somniferum است و پس از رسیدن گیاه، با ایجاد خراش روی گرز آن، ماده‌ای صمغی خارج می‌شود که همان تریاک است.

به گفته وی، تریاک حاوی ترکیبات مختلفی از جمله مورفین، کدئین طبیعی، نوسکاپین، پاپاورین، تبائین و اوریپاوین است که بخشی از آنها کاربرد دارویی دارند، اما امکان سوءاستفاده و مصرف غیرقانونی نیز درباره برخی از این ترکیبات وجود دارد.

همین مسئله باعث شده است که در حوزه تولید مواد اولیه دارویی، گونه‌هایی مورد توجه قرار گیرند که امکان استحصال تریاک از آنها وجود نداشته باشد.

یکی از این گونه‌ها somniferum oleifera است؛ گیاهی که حتی با ایجاد خراش روی گرز آن، ماده صمغی شبیه تریاک از گیاه خارج نمی‌شود.

اختراعی توضیح می‌دهد که این گونه در گذشته بیشتر به دلیل بذرهای روغنی خود مورد استفاده قرار می‌گرفت. بذر گیاه حدود ۵۸ درصد روغن دارد و از آن برای تولید روغن یا در مواردی به عنوان تزئین روی نان‌های فانتزی استفاده می‌شود.

چرا نام «الیفرا» به این گونه داده شده است؟

به گفته رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، تفاوت اصلی این گونه با خشخاش تریاک‌زا فقط به کاربرد دارویی آن محدود نمی‌شود و بذرهای آن نیز ویژگی متفاوتی دارند.

بذر دو گونه از نظر ظاهری شباهت زیادی به یکدیگر دارد، اما بذر الیفرا روغن بیشتری در خود جای داده است. نام این گونه نیز از همین ویژگی گرفته شده است؛ واژه «oleo» به معنای روغن است.

رنگ بذرها نیز با توجه به رنگ گل متفاوت است. برخی گیاهان با گل سفید، بذرهای نقره‌ای دارند که به دلیل ایجاد کنتراست بیشتر با سطح نان، ارزش بالاتری پیدا می‌کنند. بذر گونه‌هایی با گل قرمز معمولاً کرم‌رنگ است و به رنگ نان نزدیک‌تر بوده و قیمت پایین‌تری دارد.

چگونه از شقایق الیفرا ماده دارویی استخراج می‌شود؟

آنچه این گونه را برای صنعت داروسازی اهمیت می‌دهد، امکان ایجاد تغییرات ژنتیکی در گیاه برای تولید ترکیبات دارویی مورد نیاز است.

اختراعی می‌گوید با اصلاحات ژنتیکی انجام‌شده می‌توان در پوسته گرز گیاه ترکیبات دارویی مشخصی تولید کرد؛ برای نمونه، می‌توان گیاه را به گونه‌ای تغییر داد که مورفین مورد نیاز برای مصارف دارویی را تولید کند.

اما نکته مهم این است که این ماده با روش‌های معمول و از طریق خراش دادن گرز گیاه قابل استحصال نیست. برای استخراج آن، گرز گیاه باید جمع‌آوری و به کارخانه منتقل شود تا با استفاده از فناوری‌های صنعتی و حلال‌های آلی، ماده مورد نظر استخراج شود.

پس از استخراج نیز فرآیند تولید پایان نمی‌یابد و ماده اولیه باید در مراحل بعدی صنعتی فرآوری شود تا ترکیبات دارویی مختلف از جمله مورفین، سولفات مورفین، کدئین و دیونین تولید شود.

به گفته اختراعی، این گونه برخلاف خشخاش تریاک‌زا، مجموعه ترکیبات موجود در تریاک مانند نوسکاپین، تبائین، پاپاورین و اوریپاوین را ندارد و می‌توان با تغییرات ژنتیکی، تولید یک ترکیب خاص را در گیاه هدف قرار داد.

چرا امکان سوءاستفاده از الیفرا وجود ندارد؟

رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی تأکید می‌کند که شقایق الیفرا به دلیل نداشتن قابلیت استحصال تریاک از طریق تیغ‌زنی، با خشخاش تریاک‌زا تفاوت اساسی دارد.

برای دسترسی به ماده دارویی موجود در این گیاه، حجم قابل توجهی از گرزها باید جمع‌آوری و به واحد صنعتی منتقل شود. سپس استخراج ماده مؤثره با تجهیزات و فناوری‌های تخصصی انجام می‌شود و محصول به دست آمده نیز برای تبدیل شدن به مشتقات دارویی، مراحل صنعتی دیگری را پشت سر می‌گذارد.

بنابراین، این فرآیند با برداشت سنتی و غیرصنعتی تریاک تفاوت دارد و برای تولید مواد دارویی، وجود زنجیره کامل کشت، جمع‌آوری، انتقال و فرآوری صنعتی ضروری است.

کشت این گونه چگونه کنترل می‌شود؟

اختراعی با اشاره به سابقه قانونی کشت این گونه می‌گوید مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۵ مجوز کشت گونه شقایق دارویی با کاربردهای مشخص را صادر کرده است.

او در عین حال تأکید دارد که این مجوز به معنای آزاد بودن کشت خشخاش تریاک‌زا نیست. گونه‌ای که قابلیت تولید تریاک دارد، مشمول ممنوعیت‌های قانونی است و کشت، خرید، فروش و نگهداری آن مجازات‌های قانونی در پی دارد.

از سوی دیگر، حتی کشت گونه دارویی مجاز نیز باید تحت نظارت دستگاه‌های مسئول انجام شود. شناسایی بذر، نظارت بر نحوه تأمین و توزیع آن و کنترل فرآیند کشت از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده احتمالی باید مورد توجه قرار گیرد.

بر این اساس، تأمین بذر این گونه باید با نظارت وزارت جهاد کشاورزی و با مجوزهای مربوط از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر و وزارت بهداشت انجام شود.

هدف؛ تأمین ماده اولیه دارو، نه تولید تریاک

پیگیری کشت شقایق الیفرا در ایران در شرایطی دنبال می‌شود که صنعت دارویی کشور برای تأمین برخی مواد اولیه با محدودیت‌هایی مواجه است. ویژگی این گونه آن است که می‌توان از ظرفیت آن برای تولید مواد اولیه دارویی استفاده کرد، بدون آنکه فرآیند تولید به شکل سنتی امکان استحصال تریاک داشته باشد.

با این حال، اجرای چنین طرحی نیازمند نظارت دقیق از مرحله تأمین بذر تا کشت، برداشت، انتقال و فرآوری صنعتی است تا ضمن استفاده از ظرفیت این گیاه برای تأمین مواد اولیه دارویی، مسیر هرگونه سوءاستفاده احتمالی نیز بسته بماند.