۶ میلیون شیء تاریخی ایران در سایه تهدید جنگ / وقتی کنوانسیون های بین المللی از لاهه ۱۹۵۴ تا یونسکو ۱۹۷۲ نادیده گرفته می شوند

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، روز جهانی موزه ها، برابر با ۱۸ می، امسال برای ایران نه با جشن و بزرگداشت؛ بلکه با روایت زخم‌هایی همراه شده که جنگ بر پیکر تاریخ و هویت این سرزمین بر جا گذاشته است. ایران، کشوری که در هر گوشه آن نشانی از تمدن، فرهنگ و حافظه تاریخی بشر دیده می‌شود، این روزها شاهد آسیب دیدن ده‌ها بنای تاریخی، موزه و بافت فرهنگی بوده؛ آثاری که نه فقط متعلق به ایران، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار می‌روند.

بر اساس اعلام معاون میراث فرهنگی، در جریان جنگ ۴۰ روزه، دست‌کم ۱۴۹ بنای تاریخی و موزه آسیب دیده‌اند. در میان این آسیب‌ها، نام برخی از مهم‌ترین و ارزشمندترین آثار تاریخی ایران نیز دیده می‌شود؛ از کاخ گلستان و میدان نقش جهان گرفته تا باغ چهلستون اصفهان؛ آثاری که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند و جایگاهی فراتر از مرزهای ایران دارند.

در کنار اینها، مجموعه تاریخی قلعه فلک‌الافلاک در لرستان، موزه هنرهای تزئینی اصفهان، موزه سنجش تبریز، موزه مردم‌شناسی کردستان و مسجد و مقبره پیرعمر نیز از جمله بناها و مراکزی هستند که در جریان حملات آسیب دیده‌اند. همچنین ۷ بافت تاریخی نیز در معرض اصابت و خسارت قرار گرفته‌اند.

آمارهای منتشرشده نشان می‌دهد تهران با ۷۰ اثر آسیب‌دیده، بیشترین میزان خسارت را تجربه کرده است. پس از آن اصفهان با ۲۷ اثر، کردستان با ۱۳ اثر و خوزستان با ۱۲ اثر قرار دارند. کرمانشاه، لرستان، قم، بوشهر، هرمزگان، البرز، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، مازندران، سیستان و بلوچستان، ایلام، گیلان، همدان و فارس نیز از دیگر استان‌هایی هستند که آثار تاریخی آنها در جریان جنگ آسیب دیده است.

۱۴ اثر دچار آسیب درجه یک، ۱۷ اثر دچار آسیب درجه دو و ۳۰ اثر نیز با آسیب درجه سه مواجه شده‌اند. با این حال، مسئولان میراث فرهنگی تاکید دارند که با وجود شدت حملات، حتی یک شیء تاریخی آسیب ندیده؛ موضوعی که نتیجه اجرای تدابیر حفاظتی پیش از آغاز جنگ بوده است.

این حملات، از منظر حقوق بین‌الملل و حقوق بشردوستانه نیز انتقادهای جدی به همراه داشته است.

حمله مستقیم به موزه‌ها و بناهای تاریخی بدون وجود اهداف نظامی، می‌تواند مصداق نقض آشکار کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه باشد. همچنین پروتکل دوم ۱۹۹۹ این کنوانسیون، بر ممنوعیت حملاتی تاکید دارد که خسارت آنها بسیار فراتر از هرگونه ضرورت نظامی است.

در کنار این موارد، استفاده از بمب‌هایی با شعاع انفجار گسترده در شهرهای تاریخی، از منظر کنوانسیون‌های مرتبط با جنگ‌های شهری و همچنین کنوانسیون میراث جهانی یونسکو مصوب ۱۹۷۲ نیز قابل بررسی است. افزون بر آن، اصول حقوق بشردوستانه مندرج در چهار کنوانسیون ژنو ۱۹۴۹ و پروتکل‌های الحاقی سال‌های ۱۹۷۷ و ۱۹۷۹ نیز بر ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی و غیرنظامیان در زمان جنگ تاکید دارند.

لیلا خسروی، مدیرکل موزه‌ها، در گفت‌وگو با رکنا با اشاره به گستردگی آثار تاریخی کشور گفت: بیش از ۶ میلیون شیء تاریخی در کشور وجود دارد؛ بخشی از آنها در مخازن و بخشی در موزه‌ها در معرض نمایش هستند.

او با تاکید بر ملاحظات امنیتی افزود: امکان انتشار فهرست این آثار برای عموم وجود ندارد؛ چراکه اصل محرمانگی و مسائل حفاظتی در این زمینه اهمیت بسیار بالایی دارد.

مدیرکل موزه‌ها همچنین از وجود هفت مخزن امن در کشور خبر داد و گفت: این مخازن با بالاترین استانداردها و مطابق با معیارهای بین‌المللی ساخته شده‌اند. سایر مخازن موقت نیز در طول جنگ استحکام‌بخشی و از نظر حفاظتی تقویت شده‌اند تا از آسیب به اشیای تاریخی جلوگیری شود.

امسال، روز جهانی موزه ها برای ایران، فقط یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآور این واقعیت تلخ است که جنگ، فقط جان انسان‌ها را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه حافظه تاریخی ملت‌ها، هویت فرهنگی کشورها و میراث مشترک بشریت را نیز زخمی می‌کند.