چه قدر آوار در جنگ ایجاد شد؟ / برآوردها از ۲.۴ تا ۶ میلیون تن نخاله / ۵۰ تا ۸۰ هزار تن پسماند خطرناک در میان آوار جنگی + جدول

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در روزهایی که گرد و غبار انفجارها هنوز از حاشیه شهرها و سایت‌های صنعتی فرو ننشسته، مسئله‌ای کمتر دیده‌شده در پسِ روایت‌های نظامی جنگ خودنمایی می‌کند، کوه‌های آواری که از دل زیرساخت‌های ویران‌شده بیرون آمده‌اند. برآوردهای اولیه نشان می‌دهد حجم نخاله‌ها و پسماندهای ناشی از این حملات به میلیون‌ها تن رسیده و مدیریت آن به یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های پاکسازی پس از بحران در کشور تبدیل شده است. در پسِ هر ساختمان فروریخته، شبکه‌ای از مصالح خرد شده، مواد آلوده و بقایای صنعتی نهفته که جابه‌جایی و ایمن‌سازی آن‌ها فرآیندی پیچیده و زمان‌بر را رقم زده است.

تصویر آماری از ویرانی؛ هزاران ساختمان آسیب‌دیده و میلیون‌ها تن آوار

در این خصوص دکتر مهدی زارع استاد تمام زمین شناسی به رکنا گفت: با در نظر گرفتن ابعاد تخریب زیرساخت‌های نظامی، صنعتی و شهری در پی حملات جنگ سی و نه روزه بر علیه کشورمان «سرجمع» تناژ جابه‌جا شده شامل آوارهای ساختمانی، نخاله‌های صنعتی و فضولات شهری ‌هنوز رسما گزارش نشده است.

باید توجه داشت که در مهندسی تخریب، «نخاله» Debris شامل مصالح ساختمانی و «فضولات و پسماند» Waste شامل ضایعات آلوده و شهری است که فرآیند جابه‌جایی متفاوتی دارند. وزن آوار ساختمانی و صنعتی (نخاله‌ها) بزرگترین سهم را در جابه‌جایی‌های سنگین دارد. تأسیسات راهبردی و نظامی حدود ۶۰۰,۰۰۰ تا ۸۰۰,۰۰۰ تن و بخش مسکونی و خدمات عمومی حدود ۱,۵۰۰,۰۰۰ تا ۲,۲۰۰,۰۰۰ تن -شامل آوار حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار واحد آسیب‌دیده و مراکز دولتی- و زیرساخت‌های مواصلاتی -پل‌ها و جاده‌ها- حدود ۳۰۰,۰۰۰ تن آوار بتنی و آسفالت ناشی از هدف قرار گرفتن تقاطع‌های غیرهمسطح برآرد می شوند.

وی افزود: با چنینی تخمینی جمع کل نخاله های جنگ سی و نه روزه حدود ۲.۴ تا ۳.۳ میلیون تن قابل تخمین است. حملات باعث اختلال در سیستم دفع پسماند عادی و ایجاد پسماندهای جدیدمی شود. پسماندهای آلوده Hazardous Waste حدود ۵۰,۰۰۰ تا ۸۰,۰۰۰ تن مواد آلوده به مواد شیمیایی، سوخت‌های راکتی و مشتقات صنعتی در سایت‌های هدف‌قرار گرفته تخمین زده می شود که جابه‌جایی آن‌ها پروتکل‌های امنیتی خاصی می‌طلبد.

استاد تمام زمین شناسی با گفتن از اینکه به دلیل تخریب بخشی از شبکه‌های جمع‌آوری فاضلاب شهری در مناطق مسکونی، جابه‌جایی بیش از ۱۰۰,۰۰۰ تن لجن و رسوبات آلوده برای بازگشایی شریان‌های شهری انجام شده است افزود: مجموع کل آوار و نخاله جابه جا شده هنوز در گزارش رسمی و یکپارچه‌ای که عدد نهایی را بر حسب متر مکعب اعلام کند منتشر نشده است؛ اما با توجه به داده‌های موجود از تخریب زیرساخت‌ها، می‌توان تصویری از ابعاد این عملیات ترسیم کرد . حدود ۴۹۸ مدرسه و ۲۳۶ مرکز درمانی در سراسر کشور دچار آسیب‌های سطحی تا کلی شده‌اند.

وی تاکید داشت : هزاران واحد مسکونی، بازار و کارگاه‌های کوچک -به‌ویژه در مناطق حاشیه‌ای و شهرهای نزدیک به مراکز استراتژیک- تخریب شده‌اند که بخش عمده حجم آواربرداری مربوط به این مناطق است. «نخاله‌های جنگی» برخلاف آوارهای ساختمانی معمولی، ویژگی‌های خطرناکی دارند. پسماندهای آلوده به مواد نظامی و شیمیایی -مانند آلودگی شدید شامگاه ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ در تهران پس از بمباران مخازن سوخت -در معرض بارش‌ها قرار گرفته اند.

دکتر زارع بیان داشت: حجم بالای تخریب در زیرساخت‌های صنعتی فرآیند پاکسازی را پیچیده و زمان‌بر کرده است. اولویت عملیات آواربرداری بر بازگشایی شریان‌های حیاتی و مراکز درمانی آسیب‌دیده متمرکز شد. هر متر مکعب آوار ساختمانی -ترکیبی از بتن، آجر، فولاد و خاک- وزنی بین ۱.۵ تا ۲ تن دارد. با توجه به نوع سازه‌های آسیب‌دیده در ایران، شامل آوار ناشی از تخریب مراکز صنعتی و نظامی با توجه به آسیب ۸۰ درصدی به برخی تأسیسات کلیدی و ابعاد سوله ها حجمی بالغ بر ۴۰۰,۰۰۰ تا ۶۰۰,۰۰۰ تن آوار بتنی سنگین ایجاد شده است.

استاد تمام زمین شناسی با تاکید بر اینکه در آوار مناطق مسکونی و خدمات عمومی و بیش از ۷۰۰ مرکز آموزشی و درمانی هر واحد مسکونی معمولی -حدود ۱۰۰ متر مربع- بسته به نوع اسکلت، بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ تن آوار تولید می‌کند توضیح داد: در مناطق شهری و روستایی درگیر، وزنی در حدود ۱.۲ تا ۲ میلیون تن آوار ساختمانی ایجاد شده است. حجم بالای قطعات موشک و بقایای موشک‌های رهگیر و هزاران تن ضایعات فلزی و زباله‌های ساختمانی، به ویژه در مناطق پرتراکم مانند دشت‌های تهران و منطقه البرز، تولید کرده‌اند. در مراکز شهری هدف قرار گرفته مانند تهران و کرج، آوار عمدتاً به صورت ترکیبی از زباله‌های ساختمانی و مواد خطرناک صنعتی باقی مانده است. بتن مسلح و میلگرد بیشترین حجم زباله ناشی از سازه‌های صنعتی و نظامی سنگین را تشکیل می دهد.

افزود: فولاد سازه‌ای فلز قابل بازیافت اما بسیار خرد شده از آشیانه‌ها و زیرساخت‌های انرژی است. آجر و گچ از خسارات "ثانویه" مسکونی و تجاری در مناطق با تراکم بالا ایجاد شده است. حملات به انبار نفت در استان تهران و مخازن سوخت در البرز، آوارهای اطراف را با لجن سمی آلوده کرده است که نیاز به دفع تخصصی دارد. هزاران تن از موشک‌های تقویت‌شده مصرف‌شده، قطعات رهگیر و مهمات منفجر نشده (UXO) به ویژه در "مناطق برخورد" باز و نزدیک تأسیسات استراتژیک، با آوار مخلوط شده‌اند.

دکتر زارع با گفتن از اینکه برای درک مقیاس آوار، ناظران ‌محیط زیست محلی از فجایع منطقه‌ای قبلی به عنوان معیاری برای "زباله‌های تولید شده از درگیری" استفاده می‌کنند تشریح کرد: برخلاف زلزله که گاه بیش از ۱۰۰ میلیون تن زباله در یک منطقه وسیع تولید میکند، حملات نظامی هدفمند، آوارهای با تناژ بالا که صدها هزار تن تخمین زده می‌شود را در محلهای خاصی از زیرساخت‌های حیاتی متمرکز می‌کنند. یک حمله به یک تأسیسات صنعتی بزرگ یا یک سایت "زیرساخت‌های حیاتی" مانند سد یا نیروگاه به دلیل تراکم مواد تخصصی شیمیایی، فلزات سنگین و سپرهای تقویت‌شده زباله‌های خطرناک متمرکزتری نسبت به کل یک محله مسکونی تولید میکند.بخش زیادی از آوار در محل باقی مانده یا به مکان‌های موقت حمل و نقل منتقل شده است. در شهرهایی مانند تهران، پاکسازی مناطقی که آوار خطر فوری برای مخازن آب و مسیرهای اضطراری ایجاد می‌کند، در اولویت قرار دارد، اگرچه بخش قابل توجهی از آوار صنعتی همچنان در انتظار پردازش مواد خطرناک (HAZMAT) است.

وی در ادامه گفت:ارزیابی‌های ماهواره‌ای خسارت ارائه شده توسط Conflict Ecology (دانشگاه اورگان) و گزارش‌های محلی نشان می‌دهد: کل ساختمان‌های تخریب شده: تقریباً ۷۶۴۵ ساختمان در سراسر ایران تا ۵ آوریل ۲۰۲۶ به عنوان کاملاً تخریب شده یا به شدت آسیب دیده طبقه‌بندی شده‌اند. تنها در تهران، تقریباً ۳۹۵۸۵ واحد مسکونی دچار سطوح مختلفی از خسارت شدند که بیش از ۳۰۰۰ واحد به طور کامل تخریب شدند.

جدول آماری این گزارش 

این استاد تمام زمین شناسی در پایان بیان داشت: با استفاده از معیارهای مهندسی استاندارد برای بتن مسلح و مصالح بنایی -که در آن یک ساختمان شهری چند طبقه معمولی تقریباً ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ تن آوار تولید می‌کند- تخمین زده می‌شود که زباله‌های ساختمانی از این هزاران محل، بیش از ۴ تا ۶ میلیون تن آوار در سراسر کشور باشد.تهران تنها در چند هفته اول حملات، ۱۵۰ هزار تن "آوار جنگی" تولید کرده است.این رقم شامل آوارهای تخصصی از سایت‌های نظامی و صنعتی در حومه شهر نمی‌شود. روند پاکسازی در حال حاضر به دلیل وجود ترکیبات PFAS و آزبست در آوار املاک مسکونی و تجاری قدیمی‌تر، به ویژه در مناطق تاریخی مانند مناطق کاخ گلستان و سعدآباد و بناهای تاریخی اصفهان که موج انفجار باعث ایجاد آوارهای معماری قابل توجهی شده‌اند، پیچیده است.