سازمان جهانی بهداشت: تمامی سرنشینان کشتی تفریحی درگیر با هانتاویروس باید قرنطینه شوند/ پروفسور ناجی: هانتاویروس فاصله چندانی با ایران ندارد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، در پی بروز مواردی از ابتلا به هانتاویروس در یک کشتی تفریحی، سازمان جهانی بهداشت تمامی سرنشینان این شناور را در گروه «پرخطر» قرار داد و بر لزوم نظارت دقیق پزشکی، رصد سلامت و قرنطینه ۴۲ روزه مسافران و خدمه پس از ترک کشتی تأکید کرد.

کارشناسان حوزه سلامت می‌گویند تعیین بازه زمانی ۴۲ روزه با هدف اطمینان از عبور کامل از دوره نهفتگی بیماری انجام شده است؛ اقدامی که می‌تواند از شکل‌گیری زنجیره‌های انتقال ثانویه جلوگیری کند. هانتاویروس‌ها از جمله عوامل بیماری‌زایی هستند که معمولاً از طریق جوندگان به انسان منتقل می‌شوند و در برخی موارد می‌توانند به بیماری‌های شدید تنفسی منجر شوند.

در همین زمینه خبرنگار اجتماعی رکنا در گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر علیرضا ناجی، رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی، ابعاد مختلف این ویروس، نحوه انتقال، ماجرای اپیدمی اخیر و احتمال ورود آن به ایران را بررسی کرده است.

ماجرای کشتی مسافرتی؛ اپیدمی هانتا چگونه خبرساز شد؟

پروفسور علیرضا ناجی در ابتدای این گفت‌وگو درباره منشأ خبرهایی که این روزها درباره هانتاویروس منتشر شده است توضیح می‌دهد: آنچه در روزهای اخیر با عنوان اپیدمی هانتا مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفته، به مجموعه‌ای از موارد ابتلا در یک کشتی مسافرتی بازمی‌گردد.

به گفته او، این کشتی در مسیرهای مختلف دریایی تردد داشته و مسافران از بنادر گوناگون سوار آن شده‌اند؛ شرایطی که در سفرهای دریایی کاملاً معمول است. در چنین سفرهایی کشتی در چندین بندر پهلو می‌گیرد و مسافران در طول مسیر پیاده و سوار می‌شوند. همین جابه‌جایی مداوم باعث می‌شود افراد از مناطق جغرافیایی متفاوت وارد یک فضای مشترک شوند.

ناجی می‌گوید: «در طول این سفر چند مورد ابتلا به بیماری هانتا در میان سرنشینان گزارش شده است. بر اساس شواهد آزمایشگاهی اولیه، به نظر می‌رسد عامل بیماری همان هانتاویروس باشد، هرچند بررسی‌های دقیق‌تر همچنان ادامه دارد.»

دو چهره متفاوت از یک ویروس؛ جهان قدیم و جهان جدید

رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی برای روشن شدن ماهیت این ویروس توضیح می‌دهد که هانتاویروس‌ها به طور کلی در دو گروه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند.

گروه نخست هانتاویروس‌های موسوم به «جهان قدیم» هستند که عمدتاً در آفریقا، اروپا و آسیا مشاهده می‌شوند. این ویروس‌ها بیماری‌ای به نام «تب خونریزی‌دهنده همراه با سندروم کلیوی» ایجاد می‌کنند. شدت بیماری در این موارد متفاوت است و میزان مرگ‌ومیر آن بین یک تا پانزده درصد گزارش شده است.

در مقابل، گروه دوم هانتاویروس‌های «جهان جدید» هستند که بیشتر در قاره آمریکا شناسایی شده‌اند. این گروه عامل بیماری‌ای موسوم به «سندروم ریوی هانتا» است؛ وضعیتی که با التهاب شدید ریه و نوعی پنومونی بسیار خطرناک همراه است. میزان مرگ‌ومیر در این شکل از بیماری به مراتب بالاتر بوده و گاه به ۳۰ تا ۶۰ درصد نیز می‌رسد.

ناجی در ادامه توضیح می‌دهد که این ویروس‌ها از نظر ساختار ژنتیکی در گروه ویروس‌های RNA تک‌رشته‌ای قرار می‌گیرند و هر دو دسته می‌توانند بیماری‌های جدی ایجاد کنند، هرچند تظاهرات بالینی و شدت آنها متفاوت است.

جوندگان؛ مخزن خاموش ویروس در طبیعت

یکی از ویژگی‌های کلیدی هانتاویروس‌ها ارتباط مستقیم آنها با جوندگان است. ناجی می‌گوید: «مخزن اصلی این ویروس موش‌ها و گونه‌هایی از رَت‌ها هستند.»

به گفته او، ویروس در جمعیت جوندگان باقی می‌ماند و چرخه خود را در میان آنها حفظ می‌کند. انتقال به انسان زمانی رخ می‌دهد که افراد در تماس با ترشحات این حیوانات قرار بگیرند؛ ترشحاتی مانند ادرار، بزاق یا مدفوع که می‌توانند محیط را آلوده کنند.

این آلودگی ممکن است از طریق مواد غذایی، میوه‌ها یا تماس با سطوح آلوده به بدن انسان منتقل شود. حتی در برخی موارد مصرف گوشت حیوانات آلوده نیز می‌تواند خطر انتقال را افزایش دهد.

ناجی تأکید می‌کند که در هانتاویروس‌های جهان قدیم انتقال انسان به انسان بسیار نادر است و تقریباً در اغلب موارد مشاهده نمی‌شود.

تفاوت تعیین‌کننده؛ وقتی ویروس میان انسان‌ها منتقل می‌شود

با این حال در برخی گونه‌های هانتاویروس در قاره آمریکا شرایط متفاوت است. ناجی توضیح می‌دهد که در گونه‌ای به نام «آندس» امکان انتقال ویروس از انسان به انسان نیز وجود دارد.

او می‌گوید: «شواهد نشان می‌دهد در برخی موارد، انتقال از طریق ذرات تنفسی هنگام سرفه یا عطسه رخ می‌دهد.»

علاوه بر این، وسایل آلوده به ترشحات بیمار نیز می‌توانند در انتقال نقش داشته باشند. اشیایی مانند ملحفه، بالش یا تختی که فرد مبتلا از آن استفاده کرده است، در صورت تماس با دیگران می‌تواند ویروس را منتقل کند. در چنین شرایطی تماس دست با این سطوح و سپس لمس چشم، بینی یا دهان می‌تواند مسیر ورود ویروس به بدن را فراهم کند.

نشانه‌های بیماری؛ از علائم شبه‌آنفلوانزا تا نارسایی تنفسی

دوره نهفتگی ویروس آندس معمولاً بین چهار تا ۴۲ روز متغیر است. در این فاصله زمانی ممکن است فرد هیچ علامت مشخصی نداشته باشد.

در مراحل ابتدایی، بیماری اغلب شبیه یک عفونت شبه‌آنفلوانزا ظاهر می‌شود. تب، بدن‌درد، خستگی شدید، تهوع، استفراغ و گاهی اسهال از جمله علائم اولیه هستند.

اما در موارد شدید، به‌ویژه در سندروم ریوی هانتا، بیمار ممکن است با مشکلات جدی تنفسی مواجه شود. تنگی نفس، تنفس سریع و در نهایت نارسایی شدید تنفسی از نشانه‌های مرحله پیشرفته بیماری است. چنین بیمارانی نیازمند بستری فوری و مراقبت‌های ویژه تنفسی هستند و در برخی موارد حتی استفاده از دستگاه‌های کمک‌تنفسی ضروری می‌شود.

ناجی تأکید می‌کند که در حال حاضر درمان اختصاصی یا واکسن مؤثری برای این ویروس وجود ندارد و درمان‌ها بیشتر جنبه حمایتی دارند.

خلأ اطلاعاتی درباره ویروسی که هنوز ناشناخته است

به گفته این ویروس‌شناس، اطلاعات موجود درباره گستره واقعی بیماری هنوز کامل نیست. احتمال دارد موارد بسیاری از ابتلا به صورت خفیف یا حتی بدون علامت رخ دهد و در نتیجه شناسایی نشود.

او معتقد است انجام مطالعات ژنتیکی و توالی‌یابی ویروس‌های جداشده از بیماران اهمیت زیادی دارد، زیرا می‌تواند نشان دهد آیا تغییرات ژنتیکی خاصی در ویروس رخ داده که رفتار آن را تغییر داده است یا خیر.

«سلامت واحد»؛ حلقه گمشده در مقابله با بیماری‌های نوظهور

ناجی در ادامه بر اهمیت پایش حیات وحش تأکید می‌کند و می‌گوید: «هانتاویروس یک بیماری مشترک میان انسان و حیوان است.»

به اعتقاد او، در بسیاری از موارد زمانی متوجه چنین بیماری‌هایی می‌شویم که موارد انسانی آن ظاهر شده است، در حالی که باید پیش از آن گردش ویروس در میان حیوانات و در محیط زیست بررسی شود.

مفهوم «سلامت واحد» دقیقاً بر همین پیوند میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست تأکید دارد و اجرای آن مستلزم همکاری چند نهاد مختلف است.

مسئولیت فراتر از وزارت بهداشت

رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی می‌گوید مقابله با چنین بیماری‌هایی تنها بر عهده وزارت بهداشت نیست و سازمان‌هایی مانند سازمان محیط زیست، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان دامپزشکی نیز باید در این فرآیند نقش فعال داشته باشند.

یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه کنترل جمعیت جوندگان است؛ حیواناتی که در فاضلاب‌های شهری، محیط‌های مسکونی و مزارع حضور دارند و در صورت آلوده بودن می‌توانند منابع غذایی و محیط زندگی انسان را آلوده کنند.

آیا هانتاویروس به ایران می‌رسد؟

ناجی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال ورود این ویروس به ایران می‌گوید: «در دنیای امروز فاصله جغرافیایی دیگر معنای گذشته را ندارد.»

به گفته او، با گسترش سفرهای بین‌المللی، جابه‌جایی سریع افراد میان کشورها می‌تواند مسیر انتقال بیماری‌ها را هموار کند. گزارش‌هایی از برخی کشورهای منطقه از جمله ترکیه نیز منتشر شده که نشان می‌دهد این ویروس در فاصله چندان دوری از ایران قرار ندارد.

با این حال او تأکید می‌کند که انتظار گسترش سریع این ویروس مشابه برخی بیماری‌های تنفسی دیگر وجود ندارد، زیرا انتقال آن معمولاً به تماس نزدیک نیاز دارد. با وجود این، بی‌توجهی به موضوع نیز می‌تواند خطرساز باشد.

ناجی در پایان بر ضرورت تبادل داده‌های علمی میان کشورها تأکید می‌کند و می‌گوید تنها با اشتراک‌گذاری اطلاعات می‌توان شناخت دقیق‌تری از رفتار این ویروس به دست آورد و برای کنترل آن برنامه‌ریزی مؤثرتری انجام داد.